Przełomowe znaczenie filozofii Kanta

Autor: Maria Szyszkowska
 

Immanuel Kant (1724?1804) żył w epoce oświecenia, ale wykraczał poza swoją epokę na tyle, że znaczenie jego myśli mogło być w pełni odczytane dopiero po drugiej wojnie światowej.

Pod wpływem wstrząsu, który wywołała ta wojna, zrozumiano znaczenie ?Wiecznego pokoju?. W dziele tym Kant wyjaśnia przyczyny wojen i kreśli drogę prowadzącą do pokoju, który kończyłby wojny raz na zawsze. Dzieło to zawiera także paragrafy przyszłego traktatu pokojowego, który podpisywałyby w odległej przyszłości kolejne państwa. Dokładane wskazania treści przyszłego traktatu pokojowego, który miałby położyć na zawsze kres wojnom, brzmią współcześnie. Powszechny pokój wymaga, zdaniem Kanta, powszechnego rozbrojenia. Wieczny pokój jest zarazem ostatecznym celem historii ludzkości i najwyższym ideałem prawa. Ludzkość zmierza w tym kierunku poprzez cierpienie i wojny.

Pod wpływem odczytania ?Wiecznego pokoju? powstała po ostatniej wojnie światowej nowa dziedzina wiedzy, a mianowicie nauka o pokoju, inaczej irenologia, bądź polemologia. W tym zresztą czasie zostało utworzone Stowarzyszenie Kultury Europejskiej (SEC) w Wenecji, którego założyciele odwoływali się do zawartego w filozofii Kanta pacyfizmu.

Kant pisał wyraźnie, że człowieka należy traktować jako cel sam w sobie a nigdy tylko jako środek do celu. W konsekwencji wymaga ten postulat trwałego pokoju. Każda wojna, łącznie z tzw. wojnami sprawiedliwymi, czyli słusznymi, jest w świetle kantyzmu głęboko niemoralna i powinna być zakazana. Obecne czasy potwierdzają słuszność poglądów Kanta, bowiem wynalezienie środków masowej zagłady dodatkowo uzasadnia nakaz pacyfistyczny Kanta. Można najkrócej powiedzieć: albo pacyfizm, albo zagłada. Kant formułując w końcu XVIII wieku ideę wiecznego pokoju wyprzedził na tyle swoich współczesnych, że rozumiany w pełni może być dopiero w naszych czasach.

Człowiek stanowi centrum, zasadniczy punkt odniesienia w filozofii Kanta. Bez człowieka świat byłby pustynią, pozbawiony sensu. Filozof ten przewiduje, że istnieją w Kosmosie inne istoty rozumne. Podkreśla więc, że nie tylko człowiek, ale każda istota rozumna nie może być ? nawet przez Boga ? traktowana jako środek do celu. Sensem istnienia powinno być dążenie do ideałów. Jest to cel ostatecznie nieosiągalny, lecz wyrastający ponad poziom życia nakierowanego na zaspokajanie potrzeb biologicznych i materialnych. Kantyzm pełni więc w dzisiejszym świecie rolę filozofii przyczyniającej się do rozwoju duchowego.

Pragnienia człowiek powinien poddawać kontroli własnego rozumu. Czyny istot rozumnych, w tym człowieka, mają być dokonywane nie ze względu na jakiś cel bądź nagrodę, lecz ze względu na samą powinność wykonania nakazaną przez rozum. Kant wierzy w postęp ludzkości zmierzającej do tego, by działania jednostek były motywowane tym, co ważne dla wszystkich istot rozumnych.

Jednocześnie Kant nie idealizuje natury człowieka. Charakteryzuje nas bierność, skłonność do wygodnictwa, jak również do dobrobytu oraz chęć władzy. Jednakże od każdego z nas zależy przezwyciężania tych właściwości.

Kant dokonał przewrotu nie tylko z tego powodu, że głosił niezbędność dążenia do wiecznego pokoju, co jest mądrym, niezdeaktualizowanym nakazem także dla ludzi żyjących w XXI wieku. Filozof ten dokonał także przewrotu tworząc nową koncepcję moralności na miarę naszych czasów. Zdawał sobie sprawę z tego ? na co zwrócił uwagę po wiekach Tadeusz Kotarbiński ? że pojęcie dobra i zła stało się wieloznaczne oraz zabarwione różnorodnymi poglądami religijnymi.

Koncepcja etyki Kanta nie daje się wyrazić w postaci zbioru konkretnych nakazów, czy zakazów moralnych. Nie wskazuje ten filozof i nie poszukuje zewnętrznych w stosunku do człowieka źródeł moralności. Jest twórcą etyki autonomicznej. Źródłem moralności jest ? jego zdaniem ? rozum. Każdy człowiek odczytuje w sobie prawo moralne, inaczej imperatyw kategoryczny, który daje się wyrazić następującymi słowami: ?Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, żeby stała się powszechnym prawem?. Maksyma to inaczej motyw woli. Kant buduje koncepcję etyki na wartości obowiązku, powinności a nie na wartości dobra i zła, bowiem poszczególne teorie etyczne nadają im odmienne znaczenie. Człowiek moralny to ten, kto kieruje się takim motywem, który może on uznać za powszechnie obowiązujący każdego człowieka. A więc Kant zespala moralność z poczuciem jednostki, która stanowi cząstkę całej ludzkości i jest za nią odpowiedzialna.

Kant wykazał ograniczone możliwości poznawcze człowieka. Z agnostycyzmu Kantowskiego wypływa nakaz tolerancji, a więc istotna dziś przestroga, by poskramiać fanatyzm, którego skrajną postacią jest terroryzm. Ponadto z Kantyzmu płynie wyraziste rozgraniczenie tego, co należy do wiedzy naukowej i tego, co należy do zakresu wiary. Kant uczynił z człowieka centrum wyznaczające świat poznawalny. Trzeba tu zaznaczyć, że odległy był od pojmowanie społeczeństwa jako zbioru autonomicznych jednostek scementowanych na przykład bezosobowymi prawami produkcji i handlu.

Kant pogodził dwie zasady, które poprzedzający go filozofowie przeciwstawiali sobie, a mianowicie prawo i wolność. Celem ludzkości ma być bowiem urzeczywistnianie wolności pod rządami sprawiedliwego prawa w skali całego globu. Zadaniem prawa nie jest realizacja dobra, czy szczęścia człowieka lecz zapewnienie współistnienia indywidualnych wolności. Wolność jest jedyną wartością przysługującą człowiekowi na mocy jego człowieczeństwa. Kant przyjmuje istnienie prawa wyższego niż prawo stanowione. W myśl jego poglądów podstawowa zasada tego prawa natury sprowadza się do wolności. Pozostaje więc ten pogląd w opozycji do arystotelesowsko-tomistycznego sposobu pojmowania podstawowej zasady prawa natury nakazującej czynić dobro i unikać zła.

Kant rozdzielił w swojej filozofii wyraźnie wiedzę naukową i wiarę religijną. Z tego poglądu płynie szacunek dla wszelkich mniejszości, co powinno charakteryzować dzisiejszą demokrację. Mianowicie, państwo nie powinno być ani świeckie, ani wyznaniowe. Używając współczesnego języka, Kant wyraża aprobatę dla państwa neutralnego światopoglądowo.