Wobec zagrożeń współczesnej cywilizacji
 
Autor: Jan Dębowski
 

W środowiskach społecznych i twórczych, zwłaszcza w kręgach filozofów i etyków, wzrasta świadomość zagrożenia cywilizacyjnego, co musi skłaniać do pytania o przyczyny tego stanu rzeczy i szanse zatrzymania w porę niekorzystnego dla ludzkości i naszej planety trendu cywilizacyjnego rozwoju. Stąd też biorą się apele myślących perspektywicznie uczonych, twórców kultury i polityków o zmianę kierunku dalszego rozwoju cywilizacji i związaną z tym zmianę dominujących obecnie postaw życiowych, systemów wartości, stylów życia itp. Znamienne jest przy tym, iż coraz częściej wskazuje się na zagrożenia w sferze wartości, które generują wszystkie inne negatywne zjawiska towarzyszące współczesnemu człowiekowi. Tworzą one splot niekorzystnych zdarzeń, stopniowo prowadzących do nieodwracalnych skutków. Zatrzymamy się na dwóch takich zjawiskach.

Depersonalizacja a zagrożenia ekosfery

Jedną z przyczyn wywołujących niekorzystne zmiany w cywilizacyjnych warunkach życia współczesnej ludzkości jest bez wątpienia zagrożenie ekosfery. Ma ono swe źródło nie tylko w charakterze obecnej cywilizacji, ale przede wszystkim w sposobie ?odczytywania? ludzkiego świata.(1) Upowszechnia się więc przekonanie, że kryzys ekologiczny bierze początek we wnętrzu człowieka, w jego życiu wewnętrznym, będąc skutkiem zagubienia właściwej relacji pomiędzy nim a środowiskiem przyrodniczym. Dlatego też redukowanie środków zapobiegających dalszej degradacji przyrody do działań o charakterze wyłącznie techniczno-inżynierskich, czy też poprzestawanie na analizach i propozycjach gospodarczych i ekonomistów, wydaje się dalece niewystarczające. W tym przypadku pomija się bowiem milczeniem ważny, a może nawet decydujący o powodzeniu działań proekologicznych czynnik, jakim jest refleksja antropologiczna ? w jej filozoficznym, ale także ogólnokulturowym wymiarze. W tym zaś planie środowisko przyrodnicze jawi się jako naturalne środowisko życia człowieka, jako nisza ekologiczna, mająca służyć nie tylko jego funkcjom czysto biologicznym, lecz ponadto rozwojowi jego osobowej godności. Można nawet zaryzykować stwierdzenie, że środowisko przyrodnicze jest drugim domem (oikos) człowieka.

Można wskazać na wiele przyczyn depersonalizacji współczesnego człowieka, jeżeli pod tym pojęciem będziemy rozumieć pozbawienie go osobowej podmiotowości. W tym znaczeniu depersonalizacja pociąga za sobą szereg konsekwencji dla konkretnej jednostki ludzkiej i dla kształtu jej odniesień do społeczeństwa. Sprowadzają się one przede wszystkim do różnorodnych form alienacji, z których na szczególną uwagę zasługuje uprzedmiotowienie człowieka we wszystkich płaszczyznach życia, włącznie z manipulacją ideologiczną i polityczną. W efekcie mamy do czynienia ze wspomnianą depersonalizacją, która charakteryzuje nie tylko społeczeństwa totalitarne, ale również może dawać o sobie znać w rozwiniętych demokracjach, przybierając postać narzucanych jednostce wzorców zachowań, systemów wartości i norm moralnych. Przykładem mechanizmu depersonalizacji jest chociażby narzucany model konsumpcyjnego stylu życia, realizowany kosztem zubożania życia duchowego. Mamy tu więc do czynienia z irracjonalnym w swej istocie przełożeniem akcentów z ?być? na ?mieć?, a tym samym ze zmianą proporcji między rozwojem cywilizacyjnym i moralnym doskonaleniem się człowieka.

Uproszczony, konsumpcyjny model życia, oparty na teorii rozwoju ekonomicznego, która koncentruje się wyłącznie na wzroście produkcji i wynikach go stymulujących, jest źródłem zarówno degradacji człowieka, jak również podważa naturalną jego współzależność ze środowiskiem przyrodniczym.

W świetle powyższego narzuca się nieodparcie konstatacja, że obserwowany kryzys ekologiczny jest w pierwszym rzędzie wynikiem kryzysu wartości, kryzysu człowieczeństwa, którego przejawem jest ostateczne zakłócenie harmonii pomiędzy człowiekiem i przyrodą. W tym miejscu nie można pominąć milczeniem kontrowersyjnego zagadnienia częściowej winy chrześcijaństwa za wykreowanie obrazu człowieka jako władcy Ziemi. Należy też wspomnieć o błędzie antropocentryzmu popełnionego przez filozofię Zachodu. I choć nie jest naszą intencją sporządzenie pełnego rejestru instrumentalnego traktowania przyrody, to jednak wskazane wyżej konsekwencje tego działania w pełni uzasadniają apel o solidarność wszystkich istot żyjących na tej planecie, z jakim zwrócił się przed laty Max Scheler: ?Człowiek musi się na nowo uczyć pojmować wielką, niewidzialną, wzajemną solidarność wszelkich istot duchowych, w wieczystym duchu, jednocześnie zaś solidarność rozwoju świata (Weltprozess) z kolejami losu (Wereshiksal)??

Istnieje dzisiaj pilna potrzeba zmiany hierarchii wartości i struktury wartości istniejących systemów społeczno-kulturowych, jak również zastąpienie idei rozwoju za wszelką cenę postulatem rozwoju zrównoważonego, który uwzględniałby nie tylko potrzeby człowieka, ale także wymogi środowiska przyrodniczego. Chcąc powstrzymać proces destrukcji środowiska przyrodniczego i w konsekwencji destrukcję osoby ludzkiej, należy przewartościować dotychczasowe systemy i koncepcje wychowania, nadając im charakter proekologiczny. Ten zaś postuluje oparcie wychowania na priorytecie osoby przed rzeczą, odrzucenie wszelkich form alienacji, instrumentalizacji i skrajnego utylitaryzmu. Prowadzi to bowiem w prostej linii do zniewolenia człowieka i przyrody. Nakaz ?Osoba przed rzeczą? ? winien być skierowany zarówno do społeczności, jak też do każdej jednostki w jej indywidualnym wymiarze. Postulat prymatu etyki przed techniką staje się koniecznym warunkiem humanizacji świata techniki i sprzyja działaniom skierowanym na uchronienie ekosfery przed konsekwencjami scjentystyczno-technicznie zorientowanej umysłowości. W końcowym efekcie chodzi o wzięcie w obronę człowieka przed nim samym.(2)

Nietolerancja i wrogość wobec ?Innego?

Ktoś napisał, że dzieckiem kompleksów jest szczera nienawiść do wszystkiego, co inne i niezrozumiałe, a więc obce. Dlatego tak ważne są relacje z innymi. Żyjemy bowiem w świecie o wielu kulturach, religiach, światopoglądach i tradycjach. I chociaż procesy globalizacji prowadzą do unifikacji wielu dziedzin życia, to zarazem uświadamiają potrzebę zachowania tożsamości kultur poszczególnych narodów, ich prawa do własnego stylu życia. Rodzi się więc konieczność wypracowania nowych relacji międzyosobowych i międzynarodowych, które wspierałyby się na kulturze szacunku dla drugiego ? ?Innego?. ?Kultura szacunku dla odmienności drugiego człowieka ? pisał przed laty wybitny teolog niemiecki Johan Baptist Metz ? biorąca swe początki w judeo-chrześcijaństwie, nie usiłuje zjednoczyć świata przez ucisk innego, obcego, słabego, każąc mu płacić cenę postępu; umożliwia ona owocne połączenie właściwej umysłowi ludzkiemu tendencji do uniwersalności z mądrością i doświadczeniem innych kultur. Ich opieranie się logice ewolucji abstrakcyjnej, europejskiej, której efektem jest zastąpienie historii naturalnymi prawami ekonomicznymi a pamięci komputerem, sprzymierzyć się może całkowicie, jak sądzę, z tym duchem europejskim, który dzisiaj, nie chcąc z pewnością unicestwić świata nauki i techniki, poszukuje nowych form życia w tym świecie, obserwując uważnie zaplecze kulturowe naszego racjonalizmu technicznego, tę modernizację, która w końcu staje się celem samym w sobie, powodując coraz większą dehumanizację. Człowiek pozbawiony zostaje wtedy własnej pamięci, zredukowany już tylko do przedmiotu doświadczenia jako takiego?.(3)

W międzykulturowej wymianie myśli konieczne i celowe jest więc przyjęcie ?kategorii pomostów?, do których zaliczyć trzeba w pierwszym rzędzie ?doświadczenie? człowieczeństwa i wspólnoty pamięci. Albowiem w twórczej wymianie między różnymi kulturami odwołanie się do pamięci i przekazu wydaje się być bardziej owocne niż bezosobowa argumentacja klasycznej metafizyki i naukowy język zachodniego racjonalizmu; jedno i drugie naznaczone jest eurocentryzmem, co powoduje, że nawet zachodni racjonalizm nie jest w stanie doprowadzić do kulturowego policentryzmu.

Pojawia się tu zagadnienie jedności i wielości, a w tym kontekście problem dychotomii ?Swój ? Obcy?. Zauważmy przy tym, że relacja ta posiada odległy rodowód oraz wielowymiarowość funkcjonowania w strukturach życia społecznego i w kulturze. Najstarsze jej przejawy odnajdujemy w kulturach ludów przedpiśmiennych. Występujące tam grupy etniczne (hordy, klany, plemiona, szczepy) wyznawały pogląd, że ich terytorium egzystencji ? ulokowane na olbrzymiej powierzchni ? stanowiło ?środek? ich wizji świata. Przyjmowały za fakt, iż na obrzeżach czy poza granicami owej przestrzeni istnieją tereny zamieszkałe przez innych ludzi będących ?Obcymi?, dzikimi istotami. Ta koncepcja ?środkowości? posiadały odzwierciedlenie w izolacjonizmie i megalomanii etnicznej.

W niektórych przypadkach owa dychotomia ?Swój? ? ?Obcy? uzyskiwała także ekspresję ?ludzie ?- nieludzie?. To zaś znajdowało odbicie w nazwach plemiennych, gdzie członkowie jakiejś grupy określają siebie mianem ?ludzi? czy ?prawdziwych ludzi?. Opozycja ?ludzie ? nieludzie? posiada również swoje późniejsze odpowiedniki historyczne w takich przeciwstawieniach, jak: obywatele imperium rzymskiego i będący poza jego granicami ?barbarzyńcy?, czy w przypadku chińskiego ?państwa środka? ludzie mieszkający poza jego obszarem określani byli mianem ?zamorskich diabłów?, bądź ?zamorskich gości?.
Spotkanie z ?Obcym?, ?Innym? stało się wyzwaniem XXI stulecia, jak to ujął Ryszard Kapuściński w tytule wykładu, jaki nieżyjący dziennikarz wygłosił 1 października 2004 roku z okazji przyznania mu tytułu doktora honoris Uniwersytetu Jagiellońskiego. W opinii Kapuścińskiego najpewniej zmierzamy w stronę świata zupełnie nowego, odmiennego od dotychczasowego. W związku z tym nasze dotychczasowe doświadczenia historii okażą się niewystarczające, aby ten jawiący się na horyzoncie świat zrozumieć i w nim się poruszać. Świat, w który wchodzimy, Kapuściński nazywa Planetą Wielkiej Szansy, ale zaraz dodaje: ale nie szansy bezwarunkowej, lecz ?otwartej tylko dla tych, którzy potraktują swoje zadanie serio?. Jest to świat, ?który potencjalnie wiele daje, ale i wiele wymaga, w którym próba łatwego chodzenia na skróty jest często drogą donikąd?.(4)

W nastającym świecie nie będziemy spotykać wciąż nowego ?Innego?. Możliwe bowiem, że ten ?Inny? zrodzi się z chaosu i zamętu współczesności. Możliwe też, że wyłoni się ze spotkań dwóch przeciwstawnych nurtów tworzących kulturę współczesnego świata ? z nurtu globalizującego naszą rzeczywistość i z drugiego, zachowującego nasze odmienności, różnice i niepowtarzalność, że będzie ich płodem i spadkobiercą. Dlatego też obliguje nas to do szukania z tym Innym dialogu i porozumienia. ?Tylko bowiem życzliwość do drugiej istoty ? konkluduje swoje rozważania Kapuściński ? jest tą postawą, która może poruszyć w niej strunę człowieczeństwa?.(5)

W miejsce konfrontacji należy zatem wprowadzić postulat korzystnego dla wszystkich dialogu kultur, poglądów i stylów życia. Jednakże aby dialogować, trzeba najpierw uznać różnorodność za wartość. Bez tego nie może być dialogu. Na drodze do prawdziwego i owocnego dialogu stoi bezsprzecznie nieumiejętność uznania ?Inności?. Marcin Król artykułuje tę myśl, pisząc, że ?rozmowa jest możliwa dzięki miłości do drugiego człowieka?. Gdyż tylko wówczas jest on ?z nami na zawsze?.(6) Według cytowanego tu filozofa, że miłość do drugiego człowieka musi zakładać jego konkretność; miłość bowiem nie może być abstrakcyjna. Ma się ona przejawiać w konkretnych czynach i gestach wobec drugiego. Przyswojenie sobie tej umiejętności odnoszenia się do ?Innego? w duchu przyjaźni i miłości staje się dziś tym pilniejszym zadaniem, że narasta zjawisko ruchów migracyjnych w skali lokalnej i uniwersalnej. Ruchy te niosą z sobą wielkie wymieszanie, przesuwanie się ludzi z jednych części świata do innych, przede wszystkim na Zachód. Szczególnie Europa stała się terenem znacznej co do skali imigracji, co z pewnością nie ułatwia dialogu i akceptacji przybyszów z innych krajów i kontynentów. Ich odmienność wywołuje coraz częściej opór Europejczyków, którzy obawiają się zatracenia tożsamości własnej kultury i obyczajów, czy wręcz ?rozpłynięcia? się w morzu obcoplemieńców. W tej sytuacji nader ważną wskazówkę daje papież Franciszek, wskazując na istotną cechę dialogu w postaci odrzucenia wszelkiego prozelityzmu. W rozmowie z redaktorem naczelnym ?La Reppublica? Eugenio Scaliari, który mówi o sobie, że jest ?wychowanym katolicko agnostykiem?, papież mówi: ?Prozelityzm to wierutne głupstwo, nie ma sensu. Trzeba się poznać, wysłuchać się i coraz lepiej poznawać świat, który nas otacza. Zdarza mi się ? zwierza się papież Franciszek ? że po spotkaniu chciałbym spotkać się jeszcze raz, gdyż rodzą się nowe idee i odkrywa się nowe potrzeby. To jest ważne: poznać się, wysłuchać, poszerzyć krąg myśli. Świat przebiegają drogi, które się zbliżają i oddalają, ale ważne by prowadziły nas ku Dobru?.(7)

Jest to wszakże zadanie trudne w obliczu odradzania się radykalnego nacjonalizmu i populizmu. Zjawiska te powodują, iż programy polityczne respektujące tolerancję i uznanie praw innych narodów zderzyły się z hasłami populistycznymi radykalnego nacjonalizmu, głoszącymi szowinizm i ksenofobię. I chociaż poprawność polityczna wyklucza takie poglądy, to niemniej cieszą się one rosnącym zainteresowaniem i poparciem wielu środowisk. Na ten stan rzeczy składa się szereg czynników, a przede wszystkim ?nieumiejętność radzenia sobie z wielokulturowością, kryzysem ekonomicznym, bezrobociem i populistycznym charakterem współczesnej polityki?.(8) Czynniki te potęgują tendencje izolacjonistyczne, a w wielu przypadkach odradzają dawne animozje i konflikty narodowościowe i międzynarodowe. Idzie za tym umacnianie się w świadomości społecznej zasady państwa narodowego, pomimo osiągniętej dotychczas integracji pomiędzy nimi. Wspomniany M. Król zauważa w związku z tym, iż bardzo dużo osiągnięto w kwestii integracji narodów w aspekcie słowno-prawnym, ale bardzo niewiele w ludzkiej mentalności i w sferze zachowań moralnych. ?Zdumiewa ? pisze Król ? że straszliwe doświadczenia XX wieku nie wpłynęły na ludzkie postawy wobec nacjonalizmu?.(9)

Czy istnieją sposoby odwrócenia niekorzystnych trendów rozwoju współczesnego świata?

Odpowiedź na tak postawione pytanie jest trudna i niejednoznaczna. Obok prognoz optymistycznych pojawiają się coraz częściej wizje pesymistyczne, czy nawet katastroficzne. Pesymiści najczęściej posiłkują się argumentem, iż świat dzisiejszy, a zwłaszcza Europa, w przeciwieństwie do tej sprzed dziesiątek czy setek lat, nie jest zdolna do autorefleksji, bez której niemożliwe jest przezwyciężenie obecnego kryzysu w jego różnych aspektach. Współczesna Europa ? pisze Maria Szyszkowska ? nie jest zdolna do żadnej sensownej zmiany, ani rozwoju, a tym bardziej stabilizacji.(10) Autorka widzi jedyny ratunek dla Europy i świata w humanizmie nawiązującym do korzeni naszej kultury, a więc do wartości szerzonych w starożytnej Grecji. Ten stary ? nowy humanizm powinien wnieść także nowe wartości, jakich potrzebuje współczesna epoka i jakie stanowiłyby przeciwwagę dla pojawiających się zagrożeń nieznanych poprzednim stuleciom.(11)

Postulowany humanizm XXI wieku winien być zespolony integralnie z nakazem trwałego pokoju. W związku z tym potrzebny jest nowy rodzaj edukacji oddziałującej na sferę intelektualną i emocjonalną człowieka. Edukacja ta powinna wyrugować dotychczasowe praktyki epatowania wychowanka i społeczeństwo ?literaturą sławiącą siłę oręża, zastępując ją upowszechnianiem wiedzy o ludziach oraz ideach pacyfistycznych?.

Za pomocą mądrej pedagogiki ? pisze M. Szyszkowska ? możliwe stanie się zrozumienie związku własnego istnienia indywidualnego z troską o los świata. Tym samym zahamowany zostanie niekontrolowany egoizm, będący następstwem neoliberalizmu ekonomicznego?.(12) Trafnie zauważa Karol Modzelewski w wywiadzie dla ?Przeglądu?: ?Żadna poważna zmiana nie obejdzie się bez pojawienia się nowego prądu umysłowego?.(13)

Podsumowanie

Z powyższych refleksji wynika kilka ogólniejszych konstatacji. Jedną z nich jest stwierdzenie, iż cywilizacja oparta na neoliberalnym systemie ekonomicznym nie da się dłużej utrzymać z tego powodu, że nie jest ona w stanie rozwiązać narastającego zjawiska bezrobocia, będącego jednym z poważnych zagrożeń ładu społecznego i stabilizacji. Należy zatem poszukiwać nowej drogi rozwoju społeczeństw, czyli przejścia od kapitalizmu do innego alternatywnego ustroju, który stworzyłby o wiele korzystniejsze warunki dla realizacji wartości humanistycznych. O tym, że jest to pilna konieczność zaświadczają wypowiedzi światłych intelektualistów, jak choćby Jeremiego Rifkina, amerykańskiego autora głośnego dzieła ?Koniec pracy?, czy też polskiego nieżyjącego filozofa Adama Schaffa, który przed kilku laty napisał: ?(?) w warunkach strukturalnego bezrobocia w masowym wymiarze żadne społeczeństwo nie może funkcjonować i wobec tego sprawa likwidacji tego bezrobocia jest sprawą ogólnospołeczną. W tej sytuacji zmienić się musi nie tylko ustrój społeczno-ekonomiczny, lecz ? szerzej ? cała cywilizacja, która z cywilizacji pracy przekształci się w cywilizację zajęć. Problem jest nieodwracalny i posiada charakter konieczny?.(14) Postulowaną przemianę cywilizacji A. Schaff nazywa inaczej ?Wielką Transformacją?, wymagającą zespolonych działań wszystkich sił społecznych. ?Chodzi przecież- podkreśla Schaff ? o jedną z najgłębiej sięgających rewolucji nie tylko społecznych, lecz ogólniej ? cywilizacyjnych w historii?.(15)

Jak wynika z powyższego poglądu, jest pewna szansa wygrania walki o dalsze istnienie ludzkości i naszej planety. Jest to wszakże jedynie szansa, będąca podstawą do umiarkowanego optymizmu, ale także do ?pesymizmu poważnie ugruntowanego?.(16) Autor tego poglądu ? Jan Szmyd ? stara się wyjaśnić swoje stanowisko poprzez wskazanie na możliwość potoczenia się perspektywicznych przemian cywilizacyjnych w dwóch alternatywnych do siebie kierunkach: w kierunku przemian bardziej lub mniej konstruktywnych, albo też ? co wydaje się równie prawdopodobne ? w kierunku przemian destruktywnych. ?W pierwszym wypadku w grę wchodziłaby jakaś gruntowna jakościowa przemiana, czy ? jeśli można tak powiedzieć ? odpowiednio sterowana reforma ekonomiczno-społecznych i prawno-ustrojowych podstaw współczesnej cywilizacji oraz dominującej w niej kultury i duchowości. W drugim zaś przypadku mielibyśmy do czynienia z procesem względnie gwałtownego (np. poprzez wojny z użyciem środków masowej zagłady) lub stopniowego i niekontrolowanego załamania i rozkładu głównych struktur i mechanizmów działania owej cywilizacji oraz jej kulturowych dziedzin. Trzeciej alternatywy, tzn. bezkonfliktowego, bezwstrząsowego trwania na dłuższą metę owej cywilizacji, trwania w obecnym niezmiennym jej stanie nie da się wykluczyć?.(17)

W świetle przytoczonych wypowiedzi narzuca się więc stwierdzenie, iż warunkiem powstrzymania zagrożeń wynikających z kierunku dotychczasowego rozwoju cywilizacji, jest nowe odczytanie świata i warunków ludzkiej egzystencji w sposób, który uwzględni paradygmaty wypracowane przez uczonych i humanistów, nakazujące postrzegać świat holistycznie, a więc z pozycji ?całościowej epistemologii świata ludzkiego?.(18)

Przypisy:
1.?Por. J. Szmyd, Czy radzimy sobie z odczytaniem świata, w którym żyjemy?, ?Res Humana? 2009, nr 6, s. 7.
2.?Manifest humanistyczny 2000. Apel o nowy globalny humanizm, Warszawa 2000, s. 6.
3.?J.B. Metz, Jedność i wielość. Problemy i perspektywy inkulturacji, ?Znak? 1994, nr 9, s. 9.
4.?R. Kapuściński, Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku, Kraków 2004, s. 17.
5.?Tamże
6.?M. Król, Filozof w obliczu Boga i śmierci, ?Gazeta Wyborcza?, sobota niedziela 15?16 lutego 2014, s. 31.
7.?Cyt. Za: St. Obirek, Wypowiedź w dyskusji nt. stanowiska państwo-Kościół, ?Res Humana? 2014, nr 1, s. VI.
8.?M. Król, Europa w obliczu końca, Warszawa 2012, s. 159.
9.?Tamże.
10.?Tamże, s. 8.
11.?M. Szyszkowska, Humanizm w XXI wieku, ?Res Humana? 2014, nr 1, s. 29.
12.?Tamże.
13.??Przegląd? 2013, nr 51?52.
14.?A. Schaff, Książka dla mojej żony, Warszawa 2000, s. 45; Por. także: A. Nowicki, Zmiana kierunku rozwoju warunkiem przeżycia XXI wieku, w: M. Michalik (red.), Wyzwania moralne XXI wieku, Warszawa 2000, s. 78.
15.?Tamże, s. 143. Por. J. Szmyd, Ocalić cywilizację: szansa czy utopia?, ?Myśl socjaldemokratyczna? 2003, nr 2, s. 63, 71.
16.?J. Szmyd, Ocalić cywilizację: szansa czy utopia?, wyd. cyt., s. 69.
17.?Tamże.
18.?J. Szmyd, Czy radzimy sobie z odczytaniem świata, w którym żyjemy?, wyd. cyt., s. 7.
 
 
Res Humana nr 5/2014, s. 22-27