Powstanie Towarzystwa Krzewienia Kultury Świeckiej
 
Autor: Arkadiusz Sikorski
 
 
Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej powołane zostało 28 kwietnia 1969 r. przez wspólny Krajowy Zjazd delegatów Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli i Towarzystwa Szkoły Świeckiej, który przekształcił się w I Krajowy Zjazd TKKŚ.

W przeddzień tego zjazdu odbyły się odrębne Krajowe Zjazdy obu organizacji (były to dla SAiW i TKKŚ trzecie Krajowe Zjazdy). Dokonały one syntezy dorobku organizacji, podjęły decyzje o zjednoczeniu, przyjęły platformę programową, przekazały zjednoczonej organizacji swój dorobek, bazę członkowską, czasopisma, formy pracy. Przekazały także wiele problemów, które wymagały merytorycznego i organizacyjnego rozwiązania, w tym też tych (jak np. powołanie własnego wydawnictwa), które rozwiązane zostały dopiero w czasie ostatniej kadencji władz Towarzystwa, po V Krajowym Zjeździe, w sytuacji ? obiektywnie biorąc ? dla ruchu społecznego w ogóle, a dla ruchu świeckiego w szczególności, wyjątkowo trudnej.

W referacie programowym, wygłoszonym na I Krajowym Zjeździe przez prezesa dr Jerzego Sztachelskiego kierunkowe zadania zostały sprecyzowane następująco:
?Zjednoczenie SAiW i TSŚ w jedną masową, ideowo-wychowawczą organizację społeczną, jaką będzie Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, pozwoli zespolić jeszcze bardziej wysiłki całego aktywu świeckiego, zwiększyć zakres jego ideowo-wychowawczego i organizacyjnego oddziaływania na szerokie kręgi społeczne i jeszcze lepiej sprostać zadaniom jakie stawia przed nami współczesny etap rozwoju procesów laicyzacyjnych?.

Kierunkowe zadania ruchu zostały usytuowane w perspektywie obiektywnych procesów laicyzacji życia społecznego, a za główne zadanie ruchu uznano współtworzenie programu laicyzacji życia społecznego, zwłaszcza kultury i oświaty. Towarzyszyło temu przekonanie, że ówczesny etap rozwoju społecznego sprzyja procesom laicyzacji, a państwo i jego podstawowe polityczne siły kierownicze są żywotnie zainteresowane w pogłębianiu i przyspieszaniu procesów laicyzacji, jako procesów edukacji światopoglądowej, moralnej i kulturowej, ściśle związanych z kształtowaniem nowego, na miarę czasów, człowieka i społeczeństwa.

Wyrażono także opinię, że wszystkie prosocjalistyczne nurty i organizacje polityczne i społeczne, w tym również państwo, mają charakter świecki, a Towarzystwo działa w jego szerokim nurcie. Specyfika Towarzystwa polega jedynie na tym, że to co dla innych organizacji i instytucji jest jednym z zadań, dla Towarzystwa stanowi zadanie główne, podstawowe.

Tak te zadania widział też wówczas aktyw Towarzystwa.

Była to sytuacja złożona. Blisko 13 lat minęło od przełomu październikowego 1956 r., w którego wyniku ożywiły się i odnalazły swą nową tożsamość różne siły polityczne, kulturalne i społeczne, reaktywowany został także ruch świecki. Ruch ten przeszedł też wszystkie etapy ówczesnej sytuacji politycznej i kulturalnej, przeszedł też długą drogę wewnętrznego rozwoju, od tradycyjnego ateizmu i wolnomyślicielstwa, programowego anty-klerykalizmu, do ruchu alternatywy światopoglądowej zdolnej podjąć wyzwanie ? zwłaszcza w latach sześćdziesiątych, w okresie II Soboru Watykańskiego ? zmieniającego swe oblicze katolicyzmu.

W referacie przedstawionym na Zjeździe Zjednoczeniowym zawarta została ocena stanu ideowego ruchu.

?Do działalności w tych nowych warunkach zjednoczona organizacja nie przystępuje nieprzygotowana, nie zaczyna pracy od nowa, ani też na terenie nieznanym. Bogate są bowiem świeckie, racjonalistyczne, antyklerykalne i postępowe tradycje walk minionych pokoleń. Bogate doświadczenia nabyliśmy w ciągu 25 lat pracy w warunkach Polski Ludowej. Bogate są doświadczenia, które zdobyły jednoczące się organizacje?.

W lutym 1968 r. odbyło się połączone plenum Zarządów Głównych TSŚ i SAiW. Przyjęło ono koncepcję powołania wspólnej organizacji i nadania jej nazwy: Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej (padały też propozycje innych nazw jak np. Towarzystwo Humanistów i Racjonalistów), którą to nazwę uznano za najbardziej adekwatną w stosunku do zadań ruchu.

Dla zjednoczonej organizacji ustalono wstępnie następujące kierunki działania:
1.Propagowanie zasad polityki wyznaniowej PRL.
2.Upowszechnianie naukowego materialistycznego światopoglądu, socjalistycznych zasad ideowo-patriotycznego wychowania i świeckiej etyki.
3.Rozwijanie kultury laickiej i nowej świeckiej obyczajowości.
4.Przeciwstawianie się politycznemu klerykalizmowi i umacnianie jedności polityczno-moralnej społeczeństwa w realizacji celów i zadań społeczno-wychowawczych.
5.Krzewienie zasad ogólnoludzkiej kultury oraz współżycia i współpracy ludzi o różnych postawach światopoglądowych.

Na wspólnym plenum Zarządów Głównych powołano również dwa międzyorganizacyjne zespoły: ds. programowych i ds. organizacyjnych. Na czele zespołu programowego stanął wieloletni działacz SAiW, współzałożyciel i kolejny redaktor naczelny ?Argumentów?, a następnie ?Człowieka i Światopoglądu? prof. Tadeusz M. Jaroszewski, a sekretarzem zespołu, głównym współautorem i redaktorem jego dokumentów był dr Zdzisław Słowik. Zespół opracował materiał ?Cele i kierunki działania zjednoczonej organizacji laickiej?. Materiał ten stał się podstawą do dyskusji na zebraniach przedwyborczych SAiW i TSŚ.

W dokumencie tym kierunki działalności Towarzystwa zostały określone następująco:
?Celem statutowym naszego Towarzystwa będzie upowszechnianie kultury laickiej w naszym kraju. Przez pojecie to rozumiemy opartą na zasadach wolności sumienia, wzajemnego szacunku, tolerancji i współpracy w sprawach publicznych ? kulturę współżycia ludzi o różnych poglądach na świat. W znaczeniu powyższym zawiera ono zarówno prawno-ustrojowe zabezpieczenie wolności sumienia (oddzielenie instytucji publicznych od Kościoła i związków wyznaniowych, równouprawnienie ludzi różnych wyznań i światopoglądów, zapewnienie swobody religii i praktyk religijnych, a także głoszenia poglądów areligijnych), jak i określone normy koegzystencji i obywatelskiej współpracy ludzi różnych wyznań i światopoglądów, wykluczające jakąkolwiek dyskryminację czy presję w narzucaniu swego credo (...)?.

W toku szerokich dyskusji w ramach obu organizacji założenia programowe zostały zaakceptowane, choć część działaczy SAiW wyrażała niepokój, że organizacja nie tylko rezygnuje z ateizmu w nazwie, ale traci dużą część swej światopoglądowej tożsamości. Inne obawy wyrażała część działaczy TSŚ: część zwolenników świeckości szkoły, zwłaszcza z grona postępowych ludzi wierzących może odejść od organizacji, gdyż TKKŚ będzie mieć światopoglądowo profil zbyt radykalny.

28 kwietnia 1969 r. zjednoczenie ruchu świeckiego stało się faktem. Przyjęty przez Zjazd program był syntezą dotychczasowego dorobku ruchu, ale zarazem nową jego jakością.

Na czele nowego Zarządu Głównego stanął doświadczony działacz polityczny i społeczny, człowiek ogromnej kultury i bogatej osobowości dr Jerzy Sztachelski. Warto dodać, że wyrastał on w kręgu radykalnej lewicy wileńskiej okresu międzywojennego, a w przełomowym 1956 r. kierował państwową polityką wyznaniową jako minister ds. Wyznań.

Wiceprezesi pierwszego okresu to m.in. doc. Bożena Krzywobłocka dotychczasowa, po śmierci prof. Tadeusza Kotarbińskiego, prezes ZG SAiW i prof. Mikołaj Kozakiewicz, czołowy działacz TSŚ, jak również Witold Goetzen, przewodniczący ZG TSŚ i Seweryn Gerus sekretarzem programowym został główny współtwórca platformy zjednoczeniowej Zdzisław Słowik, a sekretarzem organizacyjnym dotychczasowa sekretarz ZG TSŚ Maria Jezierska-Srokowa. Funkcję, skarbnika objął Tadeusz Zagajewski (dotychczasowy skarbnik ZG TSŚ), a dyrektora CODKL Arkadiusz Sikorski (dotychczasowy sekretarz generalny ZG SAiW). Przewodniczącym Głównej Komisji Rewizyjnej został Wawrzyniec Dusza (dotychczasowy wiceprezes ZG SAiW).

Ruch świecki wszedł w 1969 r. w nowy, wyjątkowo trudny okres konfrontacji swego programu, metod i form działania ze złożonymi, szybko zmieniającymi się realiami życia społecznego.
 
 
Res Humana nr 3/2014, s. 37-39