O Księdze Jubileuszowej dedykowanej Wojciechowi Jaruzelskiemu
 
Autor: Michał Chałubiński
 

Bardzo ucieszyło mnie ukazanie się Księgi Jubileuszowej dedykowanej Wojciechowi Jaruzelskiemu z okazji 90-lecia jego urodzin. Bynajmniej nie dlatego, że należę do znajomych lub bliższych czy dalszych współpracowników generała a dotyczy to poważnej części autorów, którzy zamieścili swe artykuły w tej książce. Bezpośrednio zetknąłem się z W. Jaruzelskim dwukrotnie i to występując w nader skromnych rolach: studenta ? podchorążego na wizytowanym przez niego obozie wojskowym w Morągu (lipiec 1972 r.), a później, będąc adiunktem w Instytucie Socjologii UW z okazji jego odwiedzin Uniwersytetu Warszawskiego (kwiecień 1986 r.). Byłem przede wszystkim uważnym słuchaczem tego co mówił. Trudno jednak było żyć w Polsce lat osiemdziesiątych i nie przejawiać zainteresowania polityczną aktywnością gen. W. Jaruzelskiego, zwłaszcza jako głównego autora najważniejszych decyzji politycznych w Polsce ostatnich dziesięcioleci XX w.: wprowadzenia stanu wojennego (1981) i doprowadzenia do obrad Okrągłego Stołu (1989). Do obu tych decyzji miałem (i wciąż mam) stosunek wysoce ambiwalentny bo racjonalnie dostrzegałem ich niezbędność i długofalowo (per saldo) pozytywne skutki. Ale raczej w kategoriach ?mniejszego zła?, gdyż oczywiste były dla mnie ?koszty społeczne? wprowadzenia stanu wojennego: nieuchronnie związane z nim użycie w szerszej skali przemocy, likwidację wielu instytucji, które powstały na przełomie 1980 i 1981 r. i były przejawem obywatelskiej aktywności, odblokowania możliwości działania Polaków, ostrych konfliktów politycznych a w przypadku Okrągłego Stołu budził optymizm już sam fakt powstawania demokracji, pokojowy rozkład realnego socjalizmu, ale trudno było nie dostrzec negatywnych skutków realizowanej wkrótce neoliberalnej polityki gospodarczej, nazywanej planem Balcerowicza (m.in. bezrobocia, rosnących nierówności ekonomicznych).

Nie ulegało jednak dla mnie wątpliwości, że mamy do czynienia z politykiem wybitnym, którego działalność skutkowała doniosłymi, choć kontrowersyjnymi i trudnymi do jednoznacznej oceny rezultatami. Przynajmniej krótkofalowo. Dlatego oburza mnie nienawistna kampania prowadzona przeciwko niemu jako autorowi stanu wojennego i ? według oskarżeń IPN ? szefowi ?grupy zorganizowanej w celach przestępczych?. Dodajmy, że próby totalnej dyskredytacji W. Jaruzelskiego kontrastują z wynikami badań polskiej opinii publicznej, z których wynika, że Polacy nieco częściej akceptują niż potępiają stan wojenny i jego organizatora(1) a także okazywanym mu szacunkiem osób, które ideowo dalecy od komunizmu w jakiejkolwiek postaci w tym m.in. Jan Paweł II, R. Reagan, G. Bush (senior) byli jednak zdolni zrozumieć złożoność sytuacji, w której W. Jaruzelski podejmował decyzje o dalekosiężnych skutkach, wychodzących poza Polskę. Właśnie wtedy wypracowany został model przechodzenia od komunizmu do demokracji. Przypadek Polski okazał się pod tym względem wzorcotwórczym, przynajmniej dla Europy Środkowowschodniej.

Nade wszystko ucieszyło mnie jednak to, iż powstała inspirująca, istotna teoretycznie książka, zawierająca 27 tekstów, z którą koniecznie powinien się zapoznać każdy, którego interesuje życie polityczne naszego kraju.

Wśród nich wyodrębnia się wyraźnie dział ?wspomnieniowy? (głównie 295?470). Zauważyć tu trzeba, że choć książka powstawała w okolicznościach jubileuszowych i była dedykowana konkretnej osobie to jednak wolna jest od hagiografii powszechnej w tego typu publikacjach. Różni autorzy dostrzegają kulturę osobistą W. Jaruzelskiego, jego inteligencję, kompetencje zawodowe, wiedzę, pracowitość, realizm, gotowość do uwzględniania opinii innych ludzi, patriotyzm i odpowiedzialność za podjęte decyzje, ale są to cechy, których posiadania nie kwestionują na ogół jego polityczni przeciwnicy, jeśli tylko zachowają minimum obiektywizmu.

Zauważyć też trzeba, że z pewnością niewiele znajdziemy ksiąg jubileuszowych ? nawet tych, które są dedykowane politykom ? w których swoje artykuły zamieściłoby aż dwóch byłych prezydentów: w tym przypadku byli to Aleksander Kwaśniewski i Michaił Gorbaczow, a ich teksty stanowią wprowadzenie do całości pracy.

Wyrazem swego rodzaju uznania dla Jubilata jest też obecność w tomie esejów Andrzeja Celińskiego i Jana Widackiego, znanych działaczy dawnej opozycji demokratycznej i wciąż aktywnych w polityce. Pierwszy z nich pełen refleksji na temat własnej biografii, jej uwarunkowań i szans rozwojowych współczesnej Polski nie podejmuje wprawdzie kwestii związanych z wprowadzeniem stanu wojennego i jego możliwymi alternatywami to jednak dostrzec można w nim zrozumienie dla zawiłej drogi życiowej, która przebył W. Jaruzelski i uznania dla jego wkładu w dzieło budowy demokratycznej Polski.

Z kolei szkic Jana Widackiego o Aleksandrze Wielopolskim ? jeden z najciekawszych w tomie, obfitującym przecież w przenikliwe studia ? jest próbą analizy działań wybitnego polityka, który podejmował bardzo trudne, kontrowersyjne decyzje (włącznie z próbą ?branki?, która miała uniemożliwić wybuch w r. 1863 powstania w Polsce) i nie zrealizował swoich planów politycznych. Pozostał on dla niektórych, politykiem, który jak bardzo niewielu, pozbawiony romantycznych złudzeń rozumiał polską rację stanu, dla innych zaś jest po prostu symbolem zaprzaństwa i zdrady narodowych interesów.

Dylemat realizmu, skuteczności a z drugiej romantyzmu, maksymalizmu jest nierzadko obecny w działaniach wielu polityków, ich dramatach i niespełnieniach. Jest także obecny w późniejszych ocenach ich poczynań. Jednakże pogłębiona analiza ? sugeruje autor ? powinna zawsze uwzględniać złożone zazwyczaj okoliczności działania polityka. Tym bardziej, że będące w obiegu oceny i wizerunki polityków są zazwyczaj uproszczeniem, użytecznym w walce politycznej a niekiedy ich stygmatyzacją.

Natomiast w tej części książki, którą redaktorzy nazwali ?studiami? (s. 23?295) znalazło się 15 artykułów z dziedziny najnowszej historii, psychologii, socjologii pisanych w konwencji naukowej. Tematyka tych studiów wiąże się ze specjalnością i aktualnym zainteresowaniami badawczymi poszczególnych autorów. Wiąże się także zazwyczaj z problemami, które stanowiły przedmiot refleksji, towarzyszącej aktywności politycznej W. Jaruzelskiego i tak dla przykładu wymienię W. Markiewicza analizy kultury politycznej Polaków, J.J. Wiatra i K Łastawskiego rozważania na temat interesu narodowego i polskiej racji stanu, uwagi J. Reykowskiego o uwarunkowaniach podjęcia decyzji o stanie wojennym, jej możliwych alternatywach i ich politycznych skutkach.

Sporo miejsca w tomie zajmują też analizy specyfiki polskiego komunizmu i przyczyn jego odmienności na tle bloku wschodniego. Kwestii tej dotykają m.in. artykuły D. Waniek oraz H. Bednarskiego i M. Maciejaka a częściowo także inne studia. W efekcie otrzymujemy zniuansowany, wielowymiarowy obraz PRL i jej dorobku, który jest zasadniczo odmienny od wizji lansowanych (najbardziej zdecydowanie) przez skrajną prawicę ? ale obecnego wciąż we wpływowych mass-mediach ? jako okresu totalnej klęski i cywilizacyjnego regresu. PRL ? mówią autorzy tej książki ? nigdy nie była krajem w pełni suwerennym, jej politycy często podejmowali ważne decyzje w sytuacji skrajnych ograniczeń kraju uzależnionego od ZSRR, trudno jednak odmawiać im dobrych intencji i kierowania się interesem narodowym, którego sens ulegał redefinicjom w konkretnych warunkach. Dlatego książkę te można traktować jako ważny głos w dyskusji na temat PRL a zwłaszcza jej ostatniego okresu a nie tylko jako miły upominek złożony Generałowi z okazji 90. rocznicy urodzin. On zaś okazał się politykiem przede wszystkim skutecznym a nie tragicznym jak np. A. Wielopolski czy L Nagy(2) choć z pewnością podejmował decyzje, w których obecny był element dramatyzmu i wysokie społeczne koszty.

W. Jaruzelski ma pełną świadomość tego faktu i żyje w przekonaniu, że kontrowersyjność stanowi do pewnego stopnia nieuchronną cenę jego aktywności w życiu politycznym.

Przypisy
1?A. Sułek, Zastygły osąd 13 grudnia ?Gazeta Wyborcza? 13.12.2011 r.; J. J. Wiatr Po trzydziestu latach: stan wojenny w świadomości historycznej, ?Myśl Socjaldemokratyczna? 2011/3-4.
2?Por. ciekawą wypowiedź A. Romanowskiego Kim jest generał, ?Gazeta Wyborcza? 6-7.07.2013.
Warszawa 2013, Wydawnictwo Studio Emka (Komitet Redakcyjny: Jerzy J. Wiatr (przewodniczący), Andrzej Gąszczołowski, Andrzej Kurz, Gabriel Zmarzliński), s. 470.

Mirosław CHAŁUBIŃSKI prof. zw. dr hab., absolwent Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, historyk idei i socjolog polityki, członek Komitetu Socjologii PAN, pracownik Uniwersytetu Zielonogórskiego i Akademii Humanistycznej w Pułtusku.
 

Res Humana nr 6/2013, s. 26-28