Polska szkoła ? wyzwania ? oczekiwania ? działania
 
Autor: Czesław Banach
 

Szkoła jest podstawową instytucją edukacyjną (...) Podwyższenie jakości wszystkich aspektów wychowania szkolnego powinno być podstawowym celem kierownictwa politycznego każdego kraju, niezależnie od warunków.
Raport UNESCO - Edukacja: jest w niej ukryty skarb

WSTĘP
 
? Szkoła ? jako podstawowa i powszechna instytucja edukacyjna jest wartością społeczną oraz wielofunkcyjnym systemem kształcącym i społecznym.
? Transformacja systemowa oraz integracja europejska i procesy globalizacji wymagają odpowiedzialnego określenia celów, funkcji oraz cech szkoły.
? Szkoła nie nadąża w sposób zadowalający za charakterem zmian społecznych, naukowych, gospodarczych i kulturowych oraz potrzebami.
? Dominuje w niej funkcja kształcąca nad funkcjami ogólnorozwojowymi i socjalizacyjnymi. Za dużo w niej teorii a za mało praktyki w kształtowaniu osobowości 5 mln 600 tys. uczniów oraz ich umiejętności, a także planów edukacyjnych, zawodowych i życiowych.
 
I
PRZYCZYNY SŁABOŚCI I KRYTYKI SZKOŁY
 
? Różne nauki o edukacji i szkole badają ich wyzwania i cele strategiczne oraz zadania, funkcje i metody pracy oraz ukazują związki z radykalnie zmieniającymi się wyzwaniami rzeczywistości, a przede wszystkim z procesami integracji europejskiej i globalizacji.
? Polska w 2004 roku stała się członkiem Unii Europejskiej, a Komitet Prognoz ?Polska 2000 Plus? przy Prezydium PAN opublikował pracę naukową pt. ?Polska w obliczu wyzwań przyszłości (1).
? Niestety, prace naukowe i wyniki badań edukacyjnych nie są szeroko upowszechnianie i wykorzystywane do procesów intensyfikacji kształcenia i wychowania oraz edukacji nauczycieli wszystkich jej szczebli systematycznych.
? Szkoła nie jest więc wystarczająco zorientowana na nowoczesne i wielostronne kształtowanie i samodzielny rozwój oraz efektywne funkcjonowanie praktyczne ludzi, zgodne z programowymi wymaganiami i oczekiwaniami społecznymi młodzieży i dorosłych obywateli.
? Zmiany ustaw oraz programów rozwoju edukacji i szkół są zbyt częste i słabo konsultowane, dlatego oscylują między centralizacją a decentralizacją, a także mierzeniem ilościowym i jakościowym efektów dydaktyczno-naukowych.
 
II
NAUKI PEDAGOGICZNE I SPOŁECZNE O SZKOLE
 
Proces upowszechniania i uspołeczniania szkoły w świetle ?nauk o szkole? oraz jej efektywności pedagogicznej oznacza:
? decentralizację oraz demokratyczność kierowania i zarządzania szkołą, efektywną realizację ?podstaw programowych? oraz programów i podręczników;
? stwarzanie wewnątrzszkolnego systemu kierowania i zarządzania oraz rozwój samorządności uczniowskiej, nauczycielskiej i rodziców;
? wzbogacenie teorii i praktyki wychowania patriotycznego, obywatelskiego i regionalnego oraz europejskiego.
 
Chociaż obecnie więcej uwagi poświęca się kształtowaniu umiejętności i celom wychowawczym szkół, to jednak jedną z przyczyn słabości szkoły jest sposób funkcjonowania ?lokalnej polityki oświatowej?. Pojawiają się opinie o tym, że szkoła przygotowuje uczniów do rozwiązywania testów, a nie do rozwiązywania problemów i kształtowania swoich osobowości. Dlatego T. Lewowicki konstatuje: ?Zarzuca się szkole [...] rażącą dysfunkcyjność, hamowanie rozwoju osobowości uczniów, ograniczanie jej podmiotowości i wolności, utrudnianie nieskrępowanej aktywności poznawczej i twórczej, budzenie lęku i nudy?.
 
Dysponujemy dziś bogatą literaturą na temat szkoły współczesnej. W opracowanej przeze mnie ?Bibliografii wydawnictw zwartych 1985-2005 o współczesnej szkole? (2) zamieściłem 450 pozycji zwartych. Jednak tysiące nauczycieli, pracowników naukowych oraz przedstawicieli 100-tysięcznej armii pełniących funkcje kierownicze w oświacie nie ma często dostępu do literatury, a przede wszystkim chęci jej studiowania. W systemie doskonalenia nauczycieli i dyrektorów pospiesznie i nadmiernie eksponuje się zajęcia warsztatowe i przedmiotowe. Należy jednak stwierdzić, że reforma systemu edukacji poszerzyła autonomię szkół i dyrektorów oraz unowocześniła system kierowania i zarządzania nadzoru pedagogicznego i organów prowadzących szkoły. Czynnikiem sprzyjającym poprawie warunków i jakości pracy szkół oraz wyrównywania szans edukacyjnych będzie to, że w latach 1995-2015 zmniejszy się liczba dzieci i młodzieży w wieku 7-18 lat z 7274 tys. do 4734 tys. natomiast problemem staje się już dziś zmniejszenie liczby zatrudnionych nauczycieli (3).
 
III
NAUCZYCIELE O POLSKIEJ SZKOLE
 
Nauczyciele dość nisko oceniają kondycję polskiej szkoły oraz pozytywny proces jej zmiany, a także warunki ekonomiczne szkoły i nauczycieli. Za najważniejsze słabości i wady szkoły nauczyciele uznają:
? niedostatek środków materialnych i finansowych,
? przeładowane programy i słabo określone standardy,
? istnienie wielu przeszkód w stosowaniu nowoczesnych metod i środków dydaktycznych,
? słabość systemu edukacji nauczycielskiej w uczelniach oraz systemu doskonalenia nauczycieli i oświatowej kadry kierowniczej,
? niezadowalający stopień demokratyzacji w szkole oraz bierność społeczną młodzieży,
? nastawienie części nauczycieli tylko na realizację zadań dydaktycznych,
? małą atrakcyjność szkoły w porównaniu do innych źródeł informacji.
 
Środowisko nauczycielskie ma przeświadczenie o spełnianiu ważnej funkcji społecznej, zaś przyczyn porażek i słabości szkoły dopatruje się przede wszystkim w czynnikach zewnętrznych. Z badań E. Putkiewicz i innych (4) wynika, że ?Więcej niż 50% respondentów (nauczycieli) uważa, że szkoły nie uczą samodzielnego myślenia, 50%, że nie rozwija zainteresowań, 40%, że nie zapewniają równego startu uczniów pochodzących z różnych środowisk. Prawie co piąty nauczyciel wątpi w to, że szkoła zapewni uczniom wysoki poziom wiedzy?.
 
IV
UCZNIOWIE O POLSKIEJ SZKOLE
 
Mimo nieustających prób reformowania szkoły niewiele zmienia się na korzyść w opinii uczniów o szkole. Ich zdaniem, a także rodziców nadmiernie poszerza się edukacja korepetycyjna. Zarzuty młodzieży pod adresem szkoły dotyczą:
? relacji nauczyciel ? uczeń, która uznawana jest w większości nie za podmiotową, a za przedmiotową i nakazowo-dyrektywną,
? nieatrakcyjności programowej i metodycznej szkoły oraz dominacji kształcenia werbalnego i encyklopedycznego,
? małej aktywności społecznej szkoły w środowisku lokalnym,
? niewystarczającej troski o zdrowie i rozwój fizyczny uczniów.
 
Opinie uczniów o szkole są bardziej krytyczne niż nauczycieli. Uczniów charakteryzuje przeciążenie, lęk, zagrożenie oraz przedmiotowe traktowanie. Dlatego w książce D. Chętkowskiego (5) uczniowie stwierdzają: ?Plan wychowawczy szkoły to fikcja. [...] nie przygotowują nas do dorosłego życia, [...] czujemy się samotni, niezrozumiani, przytłoczeni trudnościami?. Chętkowski kontynuuje: ?Rośnie pokolenie, które nie identyfikuje się ze szkołą. A rodzice? Nie mają czasu rozmawiać, patrzą na stopnie, reszta ich nie interesuje. Jest problem tylko wtedy, kiedy stopnie są złe?.
 
Młodzież oczekuje w szkole na możliwość wpływania na to, co powinno się dziać w szkole, a o czym traktują cele i programy dydaktyczno-wychowawcze.
 
Standardy oceny jakości pracy szkół i placówek znajdują się w wielu pracach pedagogicznych i zarządzeniach MEN. Załącznik Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 kwietnia 2004 r. Standardy oceny jakości pracy szkół i placówek zawiera 16 standardów oceny jakości szkoły oraz 151 przykładowych wskaźników.
 
K. Denek (6) uznaje taką szkołę za dobrą, która stymuluje rozwój dzieci i młodzieży, aktywizuje młode pokolenie i przygotowuje je do funkcjonowania w realiach gospodarki rynkowej i uspołecznienia życia obywateli, to znaczy, że:
? uczy współpracy i porozumienia,
? wprowadza w trudny świat przeżyć dzieci i młodzieży,
? buduje u młodych ludzi harmonię, kulturę i wrażliwość naprawdę, piękno i miłość,
? uczy jak pięknie żyć,
? zapoznaje z technikami kierowania szkołą,
? uczy skutecznego uczenia się i zapamiętywania,
? uczy, jak należy się uczyć, doskonalić i postępować w życiu i dokonywać samokontroli,
? uczy samooceny i samodzielności.
 
W pracy ?Polska i system edukacji. Przemiany i perspektywy? (7), przedstawiłem model szkoły uczącej się i otwartej ? ?szkoła przyszłości?, którą charakteryzuje 8 cech ich funkcjonowania.
 
Reformowanie szkoły oraz kształtowanie jej kultury pedagogicznej i organizacyjnej stanowi proces wielopłaszczyznowy i ustawiczny. Problematykę cech pożądanych szkoły przedstawiłem w pracy ?Szkoła naszych oczekiwań i marzeń, potrzeb, projekcji i działań od A do Z? (8). Znalazło się w niej 200 cech i zadań oraz różne obszary naszych powinności i praw. Wszystkie one powinny być przedmiotem badań, ocen i projekcji oraz efektywnych działań.
 
Podstawowymi cechami szkoły oczekiwań i potrzeb oraz projekcji działań powinna być: aksjologiczna, demokratyczna, aktywizująca, innowacyjna, humanitarna, indywidualizująca, multimedialna, środowiskowa, uspołeczniona i przyjazna, wychowująca i patrząca w przyszłość ? z jej szansami i zagrożeniami patologicznymi.
 
Jest więc szkoła organizmem złożonym, dlatego jak pisze J. Kuźmia (9): ?Współczesna szkoła wymaga gruntownej odnowy. Nauka o nowoczesnej szkole powinna mieć charakter interdyscyplinarny, wielofunkcyjny, polimetodyczny?. Szkoła ? jako organizacja ucząca się i efektywny system społeczno-pedagogiczny ? jest ważnym miejscem dla uczniów w procesie ich rozwoju i przygotowania do życia. Stanowią ją uczniowie, nauczyciele, pracownicy administracji i obsługi oraz rodzice i środowisko lokalne. Powinny być one zintegrowane w realizacji wspólnych celów?.
 
KONKLUZJE I WNIOSKI
 
1. Szkoła ? jako społeczność i organizacja ? powinna mieć świadomość, że darzona jest zaufaniem, ale jest ciągle postrzegana w sposób krytyczny w płaszczyźnie, środków i efektów działania.
2. Szkoła powinna skuteczniej wspomagać wielostronny rozwój uczniów oraz scalać oddziaływanie różnych źródeł wiedzy. ?Programy rozwoju szkoły? powinny być zintegrowane ze środowiskiem rodzicielskim i lokalnym.
3. Rozwój samorządności i demokracji w szkole wymaga zapewnienia nauczycielom, młodzieży i rodzicom bieżącej informacji na temat planów i działań oraz sposobów ich oceniania i wartościowania.
W praktyce kreowania szkoły dobrze zorganizowanej mieścić się powinno wiele wartości i cech, a szczególnie takich jak: humanistyczne i holistyczne podejście do zadań, wielostronna aktywność uczniów, troska o zdrowie i rozwój fizyczny, a także zapewnienie równego startu i szans edukacyjnych dzieci i młodzieży.
4. Sfery, materialno-ekonomiczna i organizacyjna szkoły wymagają szczególnej ochrony w sytuacji ciągle niezadowalającego udziału edukacji w produkcie krajowym brutto oraz ubożenia wielu rodzin.
5. Nauczyciele, uczniowie i rodzice powinni być świadomi ocen stanu szkoły dokonywanych przez siebie, nadzór pedagogiczny i organy prowadzące szkoły aby stwarzać warunki do odpowiedzialności za organizację pracy i życia w szkole.
6. Podejmowanie działań wychowawczych i kształceniowych oraz innych w szkole i środowisku lokalnym powinno służyć poznawaniu siebie, a także współpracy z innymi przy kształtowaniu i realizacji swoich planów edukacyjnych, zawodowych i życiowych.
7. Sukcesem ilościowym ostatnich 18 lat jest wysoki wskaźnik skolaryzacji: ponad 80% populacji na poziomie średnim i 52% na poziomie wyższym. Problemem jest obecnie jakość i efektywność kształcenia i wychowania, a także dobre opracowanie sieci szkół i organizacji dojazdów dzieci do nich oraz opieki materialnej dla dzieci zagrożonych biologicznie i finansowo.
8. Na wiele wyzwań i zagrożeń w polskiej szkole XXI wieku zwraca uwagę Komitet Nauk Pedagogicznych PAN.
 
Ważnym obszarem życia szkoły jest sposób planowania i organizacji wszystkich jej podmiotów w szkole i środowisku lokalnym.
 
O tych problemach traktują prace: J. Kempuch, Planowanie rozwoju szkoły (11), D. Elsner, Kierowanie zmianą w szkole (12), I. Nowosad (13), J. Pieluchowski (14), J. Kropiwnicki (red.) Szkoła w rozwoju (15), M. Dudzikowa (16), B. Śliwerski (17), C. Banach (18) oraz prace wielu innych pedagogów, psychologów i socjologów ? do studiowania których zachęcam nauczycieli i nadzór pedagogiczny, szczególnie dyrektorów szkół i aktyw społeczny.
 
O złożoności i wielowarstwowości problematyki i zadań oraz działań szkoły może zaświadczyć fakt, że w swoich badaniach i kontaktach z młodzieżą uczącą się i studentami oraz nauczycielami doszliśmy do sytuacji, że w swojej książeczce prezentuję około 200 cech i zadań Szkoły naszych oczekiwań i marzeń, projekcji i działań ? od A do Z (wyd. eMPi2, Poznań 2005).
 
Miarą i oceną wartości i roli szkoły powinny być nie tylko kryteria ?szkolne?, ale także ?życiowe?, ?zawodowe?, ?społeczne? i ?kulturalne?. Chodzi przecież o to, aby młodzież i dorośli ludzie umieli funkcjonować w różnych formach aktywności oraz samorealizować się i rozwijać.

C. Kupisiewicz w Szkole XX wieku, Warszawa 2006, postuluje, aby świadomie ?przechodzić [...] do szkoły zintegrowanej ? szkoły przyszłości, która powinna spełniać funkcje tradycyjne i nowe, w tym: funkcję koordynacyjną percepcji planów kształcenia oraz ewolucji rezultatów uzyskiwanych w wyniku realizacji owych planów?. (19)
 
SZKOŁA PRZYSZŁOŚCI
 
Szkoła przyszłości, naszych oczekiwań, potrzeb, wyzwań i rosnących możliwości jest złożonym zadaniem wszystkich podmiotów życia szkolnego i polityki edukacyjnej ? od szkoły i uczelni do centralnych władz państwa i naszego narodu. Taka jest nasza powinność, prawo i szansa.
 
Przypisy:
1. T. Lewicki, Przemiany oświaty, Warszawa 1994, s. 85.
2. Cz. Banach, Bibliografia wydawnictw zwartych 1985-2005 o współczesnej szkole, Warszawa 2005.
3. I. Stępniowski, Zmiany demograficzne w populacji szkolnej oraz przewidywana liczba uczniów, Warszawa 2002.
4. E. Putkiewicz i inni, Nauczyciele w przeddzień reformy edukacji. Raport z badań, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 1999, s. 83.
5. D. Chętkowski, Z budy. Czy spuścić ucznia z łańcuszka, Kraków 2003, s. 70, 162.
6. K. Denek, O nowy kształt edukacji, Toruń 1998, s. 69.
7. C. Banach, Polska szkoła i system edukacji, Toruń 1997.
8. C. Banach, Szkoła naszych oczekiwań i marzeń, potrzeb, projekcji i działań od A do Ż, Poznań 2005.
9. J. Kuźma, Nauka o szkole, Kraków 2005.
10. Z. Kwieciński w pracy pt., Między patosem a dekadencją postuluje demokratyczną debatę na temat stanu polskiej szkoły i zawodu nauczycielskiego; Z. Kwieciński, Między patosem a dekadencją, Wrocław 2007.
11. J. Kempuch, Planowanie rozwoju szkoły, Lublin 2007.
12. D. Elsner, Kierowanie zmianą w szkole. Nowy sposób myślenia i działania, Warszawa 2005.
13. I. Nowosad, Perspektywy rozwoju szkoły. Szkice z teorii szkoły, Warszawa 2003.
14. J. Pielachowski, Organizacja i zarządzanie oświatą i szkołą, Poznań 2007.
15. J. Kropiwnicki (red.), Szkoła w rozwoju, Jelenia Góra 2000.
16. M. Dudzikowa, B., Mit o szkole jako miejscu wszechstronnego rozwoju ucznia, Kraków 2001.
17. B. Śliwierski, Program wychowawczy szkoły, Warszawa 2001.
18. C. Banach, Szkoła naszych oczekiwań i marzeń, potrzeb projekcji i działań od A do Z, Poznań 2005.
19. C. Kupisiewicz, Szkoła XX wieku, Warszawa 2006, s. 109.
 

Forum Myśli Wolnej nr 50/2011, s. 29-33