Humanistyczne aspekty działania edukacyjnego

Autor: Czesław Banach


I. Człowiek wobec celów i zadań edukacji w świecie XXI wieku
 
Edukacja wchodzi w jakościowo nowy etap społeczeństwa uczącego się o realizacji wspólnych wartości cywilizacji europejskiej.

W Polsce od kilkunastu lat dokonuje się konfrontacja nowych idei pedagogicznych z różnymi kierunkami filozoficznymi, socjologicznymi i ekonomicznymi. Jednak jak stwierdza Czesław Kupisiewicz:1
„Myśli, wskazówki i postulaty głoszone nawet przez najwybitniejszych intelektualistów tylko z trudem torują sobie drogę do edukacyjnej praktyki [...], można tylko marzyć, aby wiek XXI stał się stuleciem bardziej przyjaznym dla edukacji”2.
 
Edukacja to zespół problemów współczesnego człowieka w radykalnie zmieniającym się świecie oraz postrzeganie obszarów sprzeczności edukacyjnych, a także poszukiwanie i interpretowanie szeroko rozumianej strategii humanistycznej.
 
Edukacja dotyczy bezpośrednio około 25% społeczeństwa polskiego, nie licząc rosnącego nurtu edukacji ustawicznej, który już dziś obejmuje 14% ludzi.
 
Edukacja i kultura oraz praca zawodowa połączona z etyką tworzą podstawę dla wyboru i realizacji ideałów społecznych, politycznych, ekonomicznych i technicznych. Tak powstają zasoby „kapitału ludzkiego” i zmniejsza się zjawisko „luki ludzkiej”, to jest dystansu między złożonością świata a naszą zdolnością sprostania jej przez wzrost naszych umiejętności i osobowości.
 
G. Dryden i J. Vos3 w „Rewolucji w uczeniu” wymienili wśród 16 podstawowych tendencji, które ukształtują naszą przyszłość, takie jak: natychmiastowa komunikacja, świat bez granic ekonomicznych, gospodarka ogólnoświatowa, handel i nauka przez internet, nowe społeczeństwo usługowe, nowe sposoby wypoczynku, zmiana charakteru pracy, wzrost znaczenia kobiet, kulturowy nacjonalizm, aktywne starzenie się populacji i triumf jednostki.
 
Człowiek współczesny potrzebuje więc wiedzy i nowych kompetencji oraz wyobraźni, aby się mógł porozumiewać i funkcjonować zawodowo i społecznie, a także wyciągać wnioski z myśli Alberta Einsteina: „Stało się przeraźliwie oczywiste, że technologie wyprzedziły już nasze człowieczeństwo”.
 
Dlatego należy przyjąć 5 zasadniczych celów edukacji z Raportu Komisji Europejskiej „Nauczanie i uczenie się. Na drodze do uczącego się społeczeństwa”, którymi są:
1. Zachęcanie do zdobywania nowej wiedzy.
2. Zbliżenie szkoły i przedsiębiorstwa.
3. Walka ze zjawiskami marginalizacji.
4. Opanowanie trzech języków Wspólnoty.
5. Równorzędność inwestycji materialnych i edukacyjnych.
 
Powinnością władz państwowych i ludzi nauki wobec swoich społeczeństw jest konstruowanie długofalowych strategii rozwoju edukacji na lata 2008-2025 oraz rozwijanie dialogu służącego efektywnej jej realizacji.
 
Edukacja rozumiana jako budowanie świata rzeczywistości duchowej i materialnej powinna chronić człowieka od wielu antywartości oraz negatywnych zjawisk ludzkiego bytu.

II. Wartości a edukacja
 
„Edukacja wypływa z obrazu przyszłości i równocześnie sama kształtuje ów obraz”.

Alvin Toffler
 
Świat u progu XXI wieku znamionują procesy:
• globalizacji życia i problemów do rozwiązywania,
• skokowego wzrostu informacji i wiedzy,
• przechodzenia od społeczeństwa przemysłowego do postindustrialnego i informacyjnego,
• rozwoju i zakłóceń w postępie technologicznym i naukowym,
• przechodzenia do myślenia i planowania długofalowego i innowacyjnego,
• poszerzania się krytyki różnych zjawisk i trendów przemian cywilizacyjnych oraz degradacji osobowości jednostki.
 
Dlatego mamy często odczucie istnienia potężnych i zróżnicowanych wyzwań i zadań oraz pewnego rozdroża i „międzyepoki”, czy „luki ludzkiej”.
 
W takiej sytuacji wzrasta rola przywódców i liderów oraz tworzenia wspólnych wizji strategii rozwoju edukacji przyszłości, a także rola systemów zarządzania i jakości liderów edukacyjnych.
 
Problem ten podjęto w pracy zbiorowej Komitetu Prognoz PAN pt. Strategie reform oświatowych w Polsce na tle porównawczym, (red.) I. Wojnar, A. Bogaj, J. Kubin5.
 
W różnych pracach pedagogicznych i innych od lat 80. prezentuje się ponad 10 strategicznych wartości i około 50 szczegółowych wartości w europejskich i polskich raportach oraz pracach zbiorowych i autorskich.
 
W Raporcie Komisji Europejskiej „Edukacja dla Europy” do wspólnych wartości cywilizacji europejskiej zaliczono:
– prawa człowieka (godność osoby ludzkiej), podstawowe swobody, demokratyczną prawomocność, pokój i odrzucenie przemocy jako środka do celu, poszanowanie innych ludzi,
– solidarność międzyludzką (w ramach Europy i wobec całego świata), rozwój zrównoważony, równość szans,
– zasady myślenia racjonalnego: etykę dowodów podlegających sprawdzeniu,
– ochronę ekosystemu, odpowiedzialność jednostkową6.
 
W różnych opracowaniach podkreśla się prawa jednostki, ale nie docenia się w pełni wspólnot ludzkich i związków społecznych, w sytuacji zaistniałych zmian spowodowanych przez procesy integracji europejskiej i globalizacji oraz koniecznej równorzędności inwestycji materialnych i edukacyjnych.
 
Edukacja jako proces wielofunkcyjny, demokratyczny i interdyscyplinarny przebiega nieustająco w trzech wymiarach czasowych: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości oraz dotyczy Polski, Europy i świata.
Występują w niej trzy sfery teorii i praktyki: aksjologiczno-poznawcza, emocjonalna i praktyczna.
 
Wyróżnia się różne struktury i hierarchie wartości oraz aspiracje życiowe. Obejmują one:
• wartości życiowe (witalne, biologiczne, cielesne);
• wartości poznawcze (kształcenie się i orientacja w świecie);
• wartości moralne i etyczne;
• wartości interpersonalne (współpraca, przyjaźń, miłość);
• wartości religijne;
• wartości materialne i ekonomiczne oraz zawodowe;
• wartości estetyczne i kulturalne.

Wyznaczają one cele życia i samorealizacji oraz stanowią o sensie i wartości triady: prawdy, dobra i piękna, a także o „ruchu wartości”.
 
Wychowanie ku wartościom na progu XXI wieku powinno stać się kierunkowskazem pozwalającym mądrze i bezpiecznie funkcjonować wśród różnorodnych idei i światopoglądów, a także dokonywać odpowiednich wyborów wartości, które są także przestrogą przed kreowaniem i przyjmowaniem powszechnie akceptowanej hierarchii wartości, czy też przed postawą relatywistyczną.
 
Orientowanie się na właściwe wartości humanistyczne stanowi dla edukacji i nauki ich prawa i powinności w sferze teorii i praktyki edukacyjnej. Jednocześnie rośnie rola mass mediów w sytuacji, gdy zasób ludzkiej wiedzy podwaja się co 5 lat, a wyścig miedzy edukacją a katastrofą ciągle trwa.
 
Konstatacja „Rozumieć świat i kierować sobą” jest ciągle wyzwaniem i zadaniem reform edukacyjnych oraz prac naukowych i rozwoju, a także dialogu kultur.
 
Dla rozwoju systemu edukacji i przeciwdziałania kryzysowi wartości wielce pomocne mogą być prace Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium PAN. Wskazują one na problemy idei i koncepcji reformowania edukacji, w tym na problematykę cech wzorca osobowego człowieka.
 
W Komitecie Prognoz PAN istniał od początku, pracując na zasadzie interdyscyplinarności, Zespół Edukacji i Kultury pod kierownictwem prof. B. Suchodolskiego, a następnie prof. I. Wojnar. Łącznie odbyły się 24 konferencje naukowe, których rezultatem jest 20 publikacji zbiorowych. Polska musi określić ściśle swoje priorytety, a jeden z naczelnych stanowi edukacja. Zespół ogniskował się na integracji między edukacją a kulturą oraz problematyce człowieka w zmieniającym się świecie, a także szeroko rozumianej strategii humanistycznej.
 
Efekty badań naukowych szkół wyższych oraz wdrożeń do praktyki w trójkącie biznes-nauka-państwo powinny być przesłanką polityki finansowania rozwoju szkolnictwa i badań.
 
Stefan Swieżawski tak określa mądrość i wspólnotę ludzką: „Mądrość polega na tym, żeby z chaotycznych elementów czynić kosmos. [.„] Mądrość jest cnotą, a nie sprawnością. Każda wspólnota ludzka jest z istoty swojej szkołą wychowania. Wszyscy jesteśmy wychowankami i wszyscy wciąż się wychowujemy”7.

III. Zadania i wnioski w zakresie humanistycznych aspektów działań edukacyjnych
 
„Nadrzędny cel edukacji winien być zorientowany na kształtowanie całego człowieka [...] Dwie podstawowe funkcje edukacji: rozwijanie osobowości i uspołecznienie zostały uzupełnione przez funkcją trzecią, przez profesjonalizacją i przygotowanie do wkroczenia w rzeczywistość ekonomiczną”.

Raport Komisji Europejskiej „Edukacja dla Europy”.
 
1. Edukacja jest konstytucyjnym prawem i powinnością obywateli, ale także szansą rozwoju państwa, gospodarki i społeczeństwa.
2. Niepokoją zjawiska i procesy zakłócające wyrównywanie szans edukacyjnych młodzieży i dorosłych, wskutek niewystarczającego udziału wydatków na edukację (4,2% PKB). System edukacji wymaga innowacyjnej i gruntownej przebudowy w sensie reformy programowej oraz udostępnienia odnowy kwalifikacji ludzi dorosłych przez ich uczestnictwo w edukacji ustawicznej.
 
Pozytywnym bilansem w systemie polskiej edukacji są wysokie wskaźniki skolaryzacji na poziomie średnim (80%) i wyższym (49%). Jednak jakość kształcenia i wychowania nie pozwala na optymistyczną ocenę wyników pracy nauczycieli i uczących się. Stąd pewne zakłócenia w wyrównywaniu szans edukacyjnych, a także w dbaniu o swój rozwój intelektualny na wszystkich etapach całego życia jednostek i wspólnot ludzkich.
 
Wychowanie społeczeństw do wolności, demokracji oraz przygotowanie do wyzwań cywilizacyjnych i humanistycznego rozwoju jest hamowane liberalizmem politycznym i pedagogicznym oraz postmodernizmem, a także stanem ekonomicznym systemu szkolnictwa. Utrudnieniem dla programowania i rozwoju edukacji jest kryzys myślenia prospektywnego, słabość organów państwa i samorządów. Polska nie stała się jeszcze znaczącym ogniwem Unii Europejskiej, chociaż coraz lepiej umie wykorzystywać oferowane środki również w sferze edukacji.
 
Szczególnej troski i zapewnienia odpowiednich warunków wymaga reforma programów nauczania i wychowania oraz jej integracja z zadaniami i powinnościami kultury. Kultura jako wartość i dobro społeczne oraz przedmiot refleksji pedagogicznej, a także kreator systemu wartości, zawiera takie składniki jak: wartości, systemy językowe, przekonania, normy, prawa i obyczaje oraz sposoby działań, a także wytwory materialne.
 
Edukacja – jej złożone cele i zadania oraz nowe perspektywy – powinna być przedmiotem integracyjnych opracowań wielu dyscyplin nauki oraz ludzi i środowisk różnych profesji i orientacji. Wielostronne ujmowanie i badanie zagadnień edukacji oraz jej związków z pozostałymi dziedzinami życia powinno owocować opracowywaniem prognoz długofalowych i programów rozwojowych.
 
Humanistyczne aspekty działań edukacyjnych przejawiają się w płaszczyznach:
• poznawczej, intelektualnej (odkrywanie i przyswajanie wiedzy
• świecie, Europie, kraju i człowieku),
• emocjonalnej i motywacyjnej (poznawanie świata wartości, cech i postaw ludzi),
• praktycznej (działanie przez zdobywanie umiejętności, kompetencji i doświadczeń).
 
3. Niestety, praktyka realizowania reformy edukacji i polityki edukacyjnej nie korzysta z opracowań naukowych, np. Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium PAN, materiałów Zjazdów Pedagogicznych PTP oraz dorobku konferencji ogólnopolskich.
O wielkości tego dorobku świadczy ok. 450 książek z zakresu strategii rozwoju i reformy systemu edukacji, opublikowanych w latach 1989-2008.
 
Wyniki badań edukacyjnych powinny być orientowane przede wszystkim na ośrodki i ciała decyzyjne oraz kadrę kierowniczą w systemie edukacji. Jednym z powodów słabości wykorzystania nauki i edukacji jest fakt, że w ciągu 18 lat transformacji systemowej mamy już szesnastego ministra edukacji. Ludzie, którzy powinni wziąć na siebie ciężar sprostania zadaniom i wymogom przyszłości edukacji stanowią wartość i potencjalną siłę w promowaniu i realizacji humanistycznych aspektów działań edukacyjnych.
 
Szczególną rolę w edukacji powinien odgrywać jej aspekt etyczny, którego ważnym przejawem jest troska o problemy innych ludzi oraz życie zgodne z systemem wartości humanistycznych.
 
W „Stanowisku uczestników VI Ogólnopolskiego Zjazdu Pedagogicznego Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego w sprawie stanu i perspektyw rozwoju edukacji w Polsce” wyrażono niepokój i postulat:
„Oświata staje się miejscem erozji reguł demokratycznych i podlega zawłaszczaniu przez doraźne interesy społeczne [...] Wskaźniki efektywności oświaty, mierzone przez PISA-2003, sytuują kompetencje poznawcze uczniów polskich szkół poniżej średniej państw OECD, zaś poziom skolaryzacji w zdecydowanej czołówce.[...] Zanik publicznej debaty nad edukacją. [...] Niestety, publiczny dyskurs w Polsce dotyczący kwestii edukacji traktuje ją instrumentalnie. [...] Niezbędne staje się zatem podejmowanie wysiłku budowania merytorycznej debaty wokół kwestii edukacji, która mogłaby stać się podstawą dla podejmowania decyzji”8.
 
Warto na zakończenie przypomnieć słuszną konstatację Gustawa de Bon’a: „Państwo to w rzeczywistości my i tylko siebie możemy oskarżać o jego złą organizację” oraz konstatację Karla Poppera: „Naszym najważniejszym zadaniem jest pokój. Zadaniem drugim jest to, aby nikt nie był głodny. Zadanie trzecie to w miarę pełne zatrudnienie. Naszym zadaniem czwartym jest oczywiście edukacja”.
 
 
Forum Myśli Wolnej nr 48/2011, s. 5-9
 
Przypisy:
1 Kupisiewicz C., i Kupisiewicz M. „ Złote myśli o wychowaniu i kształceniu. Wybór cytatów, Ryki – Warszawa 2005, WSUPiZ, IBE, s. 60.
2 J. Delors (red) Edukacja: jest w niej ukryty skarb. Raport dla UNESCO, tłum-W. Rabczuk, Radom 1998, SOP, ITE, s. 98.
3 Dryden G., Vos J., Rewolucja w uczeniu, Poznań 2000. Wyd. Moderski i S-ka, s. 34.
4 Nauczanie i uczenie się. Na drodze do uczącego się społeczeństwa, Komisja Europejska, WSP TWP, Warszawa 1997, ITE-Radom, s. 56-74.
5 Strategie reform oświatowych w Polsce na tle porównawczym, (red.) I. Wojnar. A. Bogaj, J. Kubin, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium PAN, „Elipsa”, Warszawa 1999.
6 Edukacja dla Europy. Raport Komisji Europejskiej, tłum. I. Wojnar. J. Kubin, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium PAN, „Elipsa”, Warszawa 1999, s. 16-17.
7 Swieżawski S., ALFABET DUCHOWY, opracowała L. A. Wawrzyńska-Furman, Znak, Kraków 2004, s. 50, 77.
8 Stanowisko uczestników VI Ogólnopolskiego Zjazdu Pedagogicznego Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego w sprawie stanu i perspektyw rozwoju edukacji w Polsce, Lublin 10.09.2007.