Właściwości osobowe nauczycieli

Autor: Czesław Banach
 

W strategii rozwoju i reformie systemu edukacji w Polsce jednym z zasadniczych problemów oraz warunków jej efektywnej realizacji jest właściwe przygotowanie nauczycieli do wypełniania ich funkcji, kompetencji i zadań zawodowych, a także wspomaganie rozwoju ich różnych i pożądanych cech - właściwości osobowościowych.
 
Zawód nauczyciela jest z natury zawodem twórczym. Charakteryzuje go wysoki stopień samodzielności i autonomii, ale także złożoność i stałe podleganie ocenie.
 
Nauczyciele są nieustannie oceniani oraz wartościowani przede wszystkim przez młodzież i rodziców. Dlatego niezbędne są wciąż aktualizowane badania tego, jakimi są i być powinni. Ich świat wartości, postawy i funkcjonowanie jest determinantem owocnego kształtowania wiedzy, umiejętności oraz świata wartości i dążeń wychowanków.
 
W szkołach oraz innych środowiskach społecznych różne ich podmioty nieustająco formułują opinie i wartościujące oceny o szkole, nauczycielach i uczniach. Różnią się one i ewaluują oraz wywołują określone stany zadowolenia lub dezaprobaty i zagrożenia.
Dzieje się tak między innymi dlatego, że w teorii i praktyce kierowania i zarządzania szkołami oraz w koncepcjach i stylach pracy dydaktyczno-wychowawczej nauczycieli mamy do czynienia z ogromnym zróżnicowaniem procesu kształtowania cech – właściwości nauczycieli: osobowościowych, poznawczych, dydaktycznych, wychowawczych i wizerunkowych.
 
W literaturze pedagogicznej, psychologicznej, socjologicznej i filozoficznej do najczęściej wymienianych i pożądanych cech osobowościowych nauczycieli zalicza się otwartość i umiejętność kontaktu z młodzieżą, kompetencje zawodowe, poszanowanie godności ludzkiej, podmiotowy stosunek do młodzieży i rodziców, sprawiedliwość w ocenianiu postępowania i wyników nauczania, zaufanie, optymizm pedagogiczny, zgodność pomiędzy myślą i słowem a postępowaniem, życzliwość i niezawodność, stawianie wymagań i dyscyplinę, demokratyczny styl kierowania, umiejętność planowania i organizacji pracy zbiorowej, tolerancję i kulturę ogólną, negocjacyjność, odpowiedzialność za ucznia, za siebie, szkołę i politykę edukacyjną oraz za przygotowanie młodych na spotkanie z przyszłością, nieustannie zmieniającą się, przynoszącą nowe wyzwania, zadania, szanse i zagrożenia.
 
Z badań eutologicznych wynika, że w edukacji i pracy nauczycieli powinno się poświęcić więcej uwagi tym cechom. Powinno być mniej dyrektyw i nakazów, a więcej wolności i sytuacji sprzyjających wyborowi oraz kreatywności i innowacji nauczycieli i uczniów. Wtedy poszerzać się będą relacje interpersonalne z uczniami, a zmniejszać przedmiotowe ich traktowanie i napięcia szkolne.
 
NAUCZYCIEL NASZYCH OCZEKIWAŃ I POTRZEB
 
A
Akceptujący uczniów, ich potrzeby, zdolności oraz dobre zachowania i zainteresowania.
Aktywny i aktywizujący uczniów – wychowanków w różnych sferach i typach aktywności: poznawczej-intelektualnej, emocjonalnej, komunikacyjnej, społecznej i praktycznej.
Altruistyczny, zdolny do poświęcania spraw osobistych oraz interesów wewnętrznych szkoły dla dobra społecznego – rozwoju wielostronnego uczniów.
Ambitny w swoich działaniach dydaktyczno-wychowawczych i w pracy na rzecz środowiska lokalnego, w realizacji drogi awansu zawodowego i planów życiowych. Animator i inspirator samodzielnej pracy uczniów, optymalny i twórczy.
Asertywny i autonomiczny, umiejący wyrażać własne opinie, uczucia, poglądy w sytuacjach interpersonalnych w sposób otwarty i kontrolowany, a jednocześnie respektujący uczucia, poglądy i postawy innych współpracowników i uczniów.
 
B
Bogaty w wiedzę i wartości oraz zachowania i będący wzorem dla innych, zapobiegający konfliktom w pracy i życiu, a także niewytwarzający dystansu.
Budujący autorytety; własny i innych nauczycieli oraz szanujący je - jako cenne wartości w szkole i środowisku, kierujący się bezstronnością i budujący respekt dla reguł życia zbiorowego.
 
C
Cechujący się kulturą ogólną, pedagogiczną i moralną.
Celny w sferze doboru treści oraz programów nauczania i podręczników dla uczniów, a także w doborze metod i środków własnego doskonalenia.
Charyzmatyczny lider, posiadający cechy, dzięki którym zdobywa autorytet i może sprawować władzę oraz wspomagać młodzież w kształtowaniu ich aspiracji, planów życiowych i zawodowych.
Ciekawy w procesie zdobywania przez uczniów wiedzy i umiejętności oraz w kształtowaniu swojego warsztatu pracy.
Cierpliwy, dający poczucie bezpieczeństwa kolegom i uczniom w zakresie zaspokajania ich potrzeb oraz wyrażania sądów wyważonych i sprawiedliwych o postawach i potrzebach uczących się.
 
D
Dążący do optymalnego wykorzystania potencjału uczniów oraz udzielający im porad w rozwijaniu ich aspiracji i talentów.
Dbający o harmonię rozwoju umysłowego, uczuciowego, kulturalnego, zawodowego i fizycznego uczniów.
Demokratyczny i dyplomatyczny, ale jednocześnie zdecydowany w prezentacji swoich poglądów i przekonań, a także umiejący się wycofać z błędnych postanowień i zachowań.
Dobrze zorganizowany i dokładny w pracy zawodowej oraz zorientowany w życiu pozaszkolnym i uczestniczący w nim, a także wprowadzający uczniów w problemy rozwoju środowiska lokalnego.
Dobry dydaktyk i wychowawca starający się realizować z uczniami zasadę jedności praw i powinności.
Dopingujący do pracy i kształtowania odpowiednich postaw społecznych oraz dbałości o autorytet szkoły w środowisku lokalnym.
Dostępny dla uczniów, pomocny im w rozwiązywaniu i eliminowaniu różnych kłopotów i trudności w szkole i życiu rodzinnym, niestawiający barier uczniom.
Dynamiczny w swoich zamierzeniach i praktycznych działaniach, a także w procesie samodoskonalenia się.
Dyscyplinujący wychowanków w ich obowiązkach i poczynaniach.
Dyskretny, dochowujący tajemnicy.
 
E
Efektywny w realizacji powinności dydaktycznych, wychowawczych oraz opiekuńczych i socjalizacyjnych.
Eksperymentujący, odczuwający potrzebę podejmowania i wdrażania nowych treści i metod pracy pedagogicznej oraz współpracujący z ludźmi nauki i nadzorem pedagogicznym.
Elastyczny wobec problemów i zadań reformowanej szkoły i edukacji oraz potrzeb osobistych i zainteresowań uczniowskich.
Elokwentny, erudyta – dbający o doskonalenie językowe oraz nowe formy medialnej komunikacji.
Etyczny, stosujący jasne normy i formy życia szkolnego oraz szanujący prawa i powinności wszystkich.
 
F
Fachowy w swoich poczynaniach wychowawczych i dydaktycznych oraz w kształtowaniu relacji interpersonalnych i dostosowaniu procesu dydaktyczno-wychowawczego do potrzeb i możliwości.
 
G
Godny zaufania i naśladowania w sposobach zdobywania wiedzy i doświadczeń życiowych.
 
H
Holistyczny, dbający o wszechstronny rozwój: intelektualny, emocjonalny i fizyczny jego wychowanków.
Humanistyczny, ludzki, rozumiejący uczniów i ich potrzeby oraz poszerzający swoją wiedzę o człowieku i wartościach, a także zainteresowania poza swoimi kwalifikacjami zawodowymi.
 
I
Indywidualizujący pracę i ocenę uczniów oraz integrujący klasę szkolną przez rozwijanie różnych działań z uczniami, zgodnie z ich chęciami i zainteresowaniami.
Ingerujący w zjawiska negatywne i przypadki patologii społecznych w szkole i rodzinie, a także środowisku.
Innowatorski, podejmujący nowatorskie rozwiązania programowe, metodyczne, organizacyjne i techniczne oraz poszukujący atrakcyjnych i efektywnych form, metod i środków pracy dydaktyczno -wychowawczej.
Inspirujący do działania całą klasę lub społeczność szkolną dla zapewnienia uczniom odpowiednich warunków do realizacji zadań dydaktycznych i innych.
Interesujący, stosujący atrakcyjne metody i środki pracy dydaktyczno-wychowawczej oraz swobodę w postępowaniu, a także sięgający do dorobku środowisk naukowych i kulturalnych.
 
K
Kompetentny w różnych obszarach wiedzy i umiejętności, a także w kształtowaniu relacji: wartość – wiedza – umiejętności – kompetencje – rozwiązania praktyczne. Wyrażający świadomość potrzeby antycypacji, to jest dokonywania wyborów i podejmowania decyzji.
Kompromisowy, umiejący stosować odpowiednie zespołowe metody rozwiązywania konfliktów w klasie i szkole.
Komunikatywny i konstruktywny w realizacji reformy szkoły i systemu edukacji oraz pracy zawodowej.
Konsekwentny w realizacji zamierzeń i egzekwowaniu przyjętych reguł i postanowień.
Kontrolujący i koordynujący pracę uczniów i swoje oczekiwania oraz dokonujący mądrych jej korekt.
Kreatorski, cechujący się optymizmem i pogodną postawą, jako niezbędnymi elementami zdrowych i integrujących postaw życiowych.
Kulturalny, wielostronnie wykształcony, przejawiający i podkreślający zasady dobrego wychowania oraz znaczenia kultury i edukacji w rozwoju człowieka i stosunkach międzyludzkich, cechujący się kulturą osobistą, ogólną, pedagogiczną i moralną.
 
L
Liberalny, stwarzający warunki do różnorodnego działania uczniów, unikający skrajności w poglądach, postawach i ocenach, zarazem stanowczy wobec negatywnych postaw i działań.
Lojalny wobec praw, reguł życia społecznego i ludzi związanych ze szkołą.
Lubiany przez uczniów i nauczycieli oraz rodziców, za jednoznaczną, ale także otwartą postawę i życzliwość wobec współkolegów-współpracowników, umiejący łączyć się z innymi ludźmi w radościach i smutkach oraz w rozumieniu teraźniejszości i przyszłości, a także przygotowaniu się uczniów do oczekujących ich wyzwań i zadań.
 
Ł
Łatwy do zrozumienia jego intencji i myśli.
 
M
Mądry, nie tylko w sensie posiadania wiedzy i kompetencji zawodowych, ale także w ocenianiu różnych zachowań ludzi oraz podejmowaniu decyzji i zmian w życiu społecznym szkoły, środowiska, regionu i kraju.
Menedżerski, umiejący stwarzać warunki i klimat do uzyskiwania przez uczniów optymalnych wyników edukacyjnych i ich osobowego rozwoju.
Mobilny, wychodzący naprzeciw zmianom w życiu szkoły i środowiska, a także w społeczeństwie i gospodarce.
Motywujący uczniów do efektywnej pracy i postrzegania przez nich wpływu ich postawy na przyszłe losy życiowe – jednostkowe i zbiorowe.
 
N
Nawiązujący do tradycji oraz współczesności „małych ojczyzn”, a także ich relacji z większymi wspólnotami ludzkimi i administracyjnymi.
Neutralny w światopoglądowych, dyskusjach z młodzieżą i nauczycielami.
Nowoczesny i nowatorski w zakresie doboru metod, programów i podręczników oraz form stosowania technologii informacyjnej i mediów, a także w badaniu wysiłków pracy uczniów i nauczycieli.
 
O
Obiektywny, obowiązkowy i sprawiedliwy w ocenianiu, mierzeniu osiągnięć oraz niepowodzeń szkolnych i wychowawczych uczniów, a także dbający o usuwanie przyczyn słabości.
Oczytany, znający podstawowy kanon literatury pięknej, korzystający z bieżących publikacji oraz prasy zawodowej i ogólnej.
Odpowiedzialny organizator procesu dydaktyczno-wychowawczego, rozwijający kulturę pedagogiczną szkoły oraz kształtujący odpowiedzialnie poglądy uczniów i postawę moralną.
Odważny w głoszeniu poglądów i zgłaszaniu propozycji podnoszących efekty pracy szkolnej oraz w rozwiązywaniu codziennych problemów.
Opiekuńczy, czyli dostosowujący treści, metody i organizację nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów oraz warunków pracy w szkole, a także różnych form pomocy dla uczniów w szkole i placówkach oświaty równoległej.
Optymistyczny, oryginalny i szczery w swoich postawach i intencjach, a także starający się orientować w potrzebach i zainteresowaniach uczniów, wyznający z przekonaniem ideę optymizmu pedagogicznego oraz pobudzający uczniów i kolegów do radości życia i pracy.
Otwarty w swoich zamierzeniach i sposobach działania na propozycje uczniów i rodziców w zakresie wprowadzania nowych rozwiązań dydaktycznych i wychowawczych oraz zmian wynikających z reform edukacyjnych w Polsce i w krajach Unii Europejskiej.
 
P
Podmiotowy i partnerski, dbający o relacje interpersonalne i poszanowanie godności uczniów, nauczycieli i rodziców oraz organizacji oświatowych i nauczycielskich w środowisku.
Pomocny uczniom w rozwiązywaniu problemów dydaktycznych i wychowawczych, a także w życiu rodzinnym.
Posiadający poczucie godności i tożsamości oraz jedności praw i obowiązków, a także humanistyczną motywację swoich poglądów, wyborów i planów życiowych.
Poznający siebie, swoje możliwości, funkcje i zadania oraz twórczy w pracy nauczycielskiej, a także otwierający się na potrzeby i zainteresowania uczących się, unikający mało skutecznych działań pedagogicznych.
Prezentujący szacunek dla uniwersalnych i humanistycznych wartości oraz podejmujący bezinteresowne działania społeczne.
Programujący świadomie i racjonalnie swój rozwój zawodowy i drogę życiową.
Propagujący twórcze działania w szkole i środowisku lokalnym.
Prowadzący uczniów do poznawania świata i ludzi, aby umieli „kierować sobą”.
Punktualny i obowiązkowy, poważnie traktujący swoje obowiązki.
 
R
Refleksyjny praktyk, twórca i profesjonalista, umiejący generować wiedzę z krytycznej analizy różnych teorii i nurtów badawczych oraz rozwijający kompetencje intelektualno-kreatywne w kierunku rozumienia teraźniejszości współczesnego świata i jego przyszłości.
Respektujący szkolne prawa i obowiązki uczniów i rodziców oraz innych pracowników szkoły; wychodzący naprzeciw ich potrzebom i postulatom.
Rozpoznający i rozwijający różnorodne potrzeby, zainteresowania, uzdolnienia i motywacje do aktywności wychowanków i innych nauczycieli – w szkole i środowisku.
Rzetelny i prawdziwy oraz samokrytyczny w relacjach z uczniami, rodzicami i nauczycielami.
 
S
Samodzielny, samorządny i rozważny w myśleniu opartym na wartościach oraz w działaniu na rzecz dobra, jak i przeciwdziałaniu złu.
Skuteczny i spokojny w pracy pedagogicznej i egzekwowaniu jej wyników.
Sumienny i systematyczny w odniesieniu do organizacji i realizacji procesu dydaktyczno-wychowawczego oraz przeciwdziałający jego zakłóceniom i zagrożeniom. Szanujący godność ludzką i wspierający ją.
Sympatyczny i serdeczny dla uczniów, rodziców i środowiska lokalnego.
Świadomy swoich zadań i cech osobowościowych oraz osiąganych rezultatów pracy dydaktycznej i wychowawczej, a także praw i powinności w życiu środowiska lokalnego, dla umacniania jego autorytetu.
 
T
Taktowny i tolerancyjny, rezygnujący z przymusu jako głównego narzędzia wpływania na postawy innych oraz na sposób ich życia i pracy. Ceniony przez kolegów i uczniów za kulturę pedagogiczną i ogólną.
Twórczy i troskliwy, uczący racjonalnego i twórczego myślenia oraz odpowiedzialności za swoją aktywność, a także za postawę wobec spraw szkoły i ludzi z nią związanych.
 
U
Uczący młodzież samodzielności myślenia w zdobywaniu wiedzy i poznawaniu wartości w różnych miejscach i organizacjach.
Unikający zjawisk frustracji i przeciwdziałający działaniom dezintegracyjnym ze strony uczniów, nauczycieli i rodziców, aby zapobiegać niebezpieczeństwu tzw. „wypalania zawodowego”.
Uniwersalny i uczciwy w swoich zamierzeniach dydaktyczno-wychowawczych oraz w pomocy uczniom w kształtowaniu ich dróg kształcenia i wyboru zawodu.
Uprzejmy i rzetelnie przygotowany do obowiązków oraz wymagający podobnych cech od uczniów.
Uspołeczniony i upodmiotowiony, rozwijający różne formy samorządności nauczycielskiej, uczniowskiej i rodzicielskiej. Komunikujący się i współdziałający z różnymi instytucjami i organizacjami oświatowymi i kulturalnymi.
Ustawicznie doskonalący się w umiejętnościach organizacji samokształcenia i własnego „warsztatu pracy”, przygotowujący się do zmian w procesie wychowania w świecie wartości, celach życiowych i postawach młodzieży oraz poszerzający swoje doświadczenia życiowe i pedagogiczne.
 
W
Wspierający samorząd i organizacje uczniowskie, w tym sportowo-turystyczne uczące zdrowego działania.
Wyczulony na wyzwania i przemiany cywilizacyjne oraz problemy transformacji ustrojowej.
Wykształcony i doskonalący się do aktualizowania swoich kompetencji, zgodnie z zasadą „uczenia się przez całe życie” oraz koniecznością unowocześniania swojego warsztatu pracy pedagogicznej.
Wymagający od uczniów zdobywania wiedzy i umiejętności oraz odpowiedzialności za przestrzeganie praw i obowiązków oraz realizowanie zasad życia codziennego.
Wyrozumiały w sprawach nauki i postępowania uczniów o mniejszych możliwościach oraz uczący ludzi życia wspólnotowego i odpowiedzialnego.
Wyrównujący deficyty i szansę edukacyjne uczniów oraz rozwijający różne formy pomocy pedagogicznej i socjalnej.
Wyróżniający w różnych formach młodzież i rodziców za wartościowe i efektywne inicjatywy na rzecz szkoły.

Z
Zaspokajający różne potrzeby i zainteresowania uczniów oraz zapewniający im odpowiednie warunki pracy, nauki i rozrywki, zgodnie z postulatami „nauki o szkole”.
Zdolny do zachowań empatycznych, do dyskursu edukacyjnego i negocjacji oraz współpracy z różnymi wspólnotami ludzkimi, w realizacji zgodności pomiędzy myślą, czynem i postępowaniem w różnych aktach komunikacji międzyludzkiej.
Zdyscyplinowany w realizacji zadań i zaleceń szkoły oraz własnych ustaleń i działań z młodzieżą.
Znający wyniki badań edukacyjnych, przedmiotowych i metodycznych, wykorzystujący je dla poszerzania własnych kompetencji zawodowych i społecznych, a także postrzegający swoją potrójną rolę: pedagoga-wychowawcy, specjalisty przedmiotowego i przewodnika młodzieży.
Zrozumiały dla uczniów i ośmielający ich do stawiania pytań oraz formułowania problemów.
Zrównoważony, spokojny i potrafiący podejmować decyzje oraz właściwie oceniać uczniów i siebie.
 
Ż
Życzliwy uczniom, współkolegom i środowisku szkolnemu oraz rozwijający różne formy pomocy i doradztwa szkolnego, zawodowego i życiowego.
 
*
* *
 
Przyjęty układ alfabetyczny cech-właściwości osobowościowych pożądanych u nauczycieli – nie daje możliwości grupowania ich według znaczenia i ciężaru gatunkowego oraz przydatności dla codziennej praktyki szkolnej, a także przodowania w zespole lub środowisku. Uzmysławia on jednak bogactwo, różnorodność, wielość oczekiwań i potrzeb oraz niejednolitość elementów składających się na obraz nauczyciela wykreowany przez literaturę pedagogiczną, a także przez postulaty społeczne, marzenia uczniowskie i nauczycielskie. Ta różnorodność cech zawodowych „nauczyciela naszych oczekiwań i potrzeb” stanowi o społecznej wartości i wyjątkowości tej profesji.

KONKLUZJE I WNIOSKI
 
1. Rozumienie świata wartości, kompetencji, a szczególnie po żądanych cech-właściwości osobowościowych nauczycieli są szansą na prezentowanie przez nich twórczych postaw poszukujących dróg, metod i środków rozwoju oraz wielostronnej aktywności wszystkich podmiotów życia szkolnego.
Nowoczesna i efektywna koncepcja edukacji nauczyciela i jego funkcjonowania polega na integrowaniu wielości i komplementarności jego różnych pożądanych cech i kompetencji takich jak: poznawcza, językowa, wartościująca, interpersonalna, kulturowa, życiowego doradztwa, szeroko rozumianej kultury organizacyjnej, doboru metod i środków pracy dydaktyczno-wychowawczej, a także mądrej i odpowiedzialnej współpracy z innymi podmiotami życia szkolnego i społecznego.
2. Szczególne znaczenie w pracy nauczycieli zajmują ich umiejętności poznawania uczniów, aby mogli skutecznie wspierać ich w procesie kształtowania aspiracji oraz planów edukacyjnych, zawodowych i życiowych – w sytuacji nieustających zmian w procesach transformacji ustrojowej, integracji europejskiej i globalizacji współczesnego świata.
3. Dla właściwego przebiegu modernizacji i efektywności pracy nauczycieli i szkół znaczącą rolę odgrywa świadomość występowania w nich cech – właściwości pożądanych (pozytywnych) i niepożądanych (negatywnych) oraz wprowadzanie nowoczesnych „standardów kształcenia nauczycieli”, które dotyczą kwalifikacji do uczenia dwóch przedmiotów, języka obcego i umiejętności stosowania technologii informacyjnej, a także podnoszenia kultury pedagogicznej i etyki zawodu nauczyciela.
4. Od władz i społeczeństwa należy oczekiwać lepszej i perspektywicznej polityki wobec zawodu nauczycielskiego, w tym jego statusu zawodowego i ekonomicznego. Przyczyn zjawisk „wypalania się zawodowego” nauczycieli oraz poczucia niepewności wobec przyszłości reformy systemu edukacji jest i będzie wiele. Jedną z zasadniczych przyczyn jest niestabilność zarządzania edukacją (w ciągu 18 lat transformacji ustrojowej mamy 16 ministra edukacji narodowej).
Zmiany i decyzje w sprawach reformy edukacji i zawodu nauczycielskiego zapadają często bez szerszych konsultacji ze środowiskami nauczycielskimi i naukowymi.
5. Szczególną rolę w pracy nauczycieli odgrywają nowatorskie kompetencje dydaktyczne, które według J.Szempruch (1) oznacza ją przede wszystkim następujące umiejętności i opracowywania: koncepcji pracy z uczniem i klasą na podstawie diagnozy pedagogicznej i psychologicznej; autorskich wersji programów nauczania z uwzględnieniem opinii wszystkich podmiotów życia szkolnego; doboru odpowiednich metod nauczania i wytwarzania materiałów dydaktycznych; opracowania własnego planu rozwoju zawodowego oraz kontroli i oceny osiągnięć szkolnych uczniów, a także pełnego wykorzystania massmediów w dydaktyce.
6. Profesja nauczycielska jest wielce złożona i wielorako uwarunkowana. H.Kwiatkowska (2) wyróżniła na podstawie opinii nauczycieli 12 grup typologicznych i 214 określeń ich profesji. W mojej książeczce – na podstawie analizy badań pedeutologicznych wśród nauczycieli i uczniów oraz konsultacji z pracownikami nauki i nadzorem pedagogicznym – pomieściłem około 100 cech oczekiwanych i charakteryzujących nauczycieli.
Nie ma jednak odpowiedniej pogody dla ponad 600 tysięcznej rzeszy nauczycieli, w której spotykamy ludzi aktywnych, kompetentnych i odpowiedzialnych, ale także o ograniczonej kreatywności lub rozgoryczonych sposobami reformowania i kierowania szkołą i systemem edukacji oraz swoim statusem zawodowym i ekonomicznym.
7. Za pozytywne i inspirujące trzeba więc uznać opracowanie wizji, cech i zadań „szkół przyszłości” i „nauczycieli pożądanych-pozytywnych” oraz różnych zestawów „rad praktycznych i metodycznych” dla nauczycieli i szkół, a także kodeksów etyki – „powinności, obowiązków i praw nauczycieli”.
Ważnym czynnikiem sprawczym w podnoszeniu jakości szkoły jest również zaufanie społeczeństwa do kreatywnych postaw nauczycieli.
L.Olszewski (3) zwraca uwagę na dwa rodzaje elementów strukturalnych roli nauczyciela wobec ucznia oraz zmienność ich relacji, wzory nauczyciela, a także wzajemne oczekiwania w wymiarach: intelektualnym, umiejętnościowym, moralnym i estetycznym.
8. Ukazywanie różnorodności cech nauczycieli może i powinno być podstawą refleksji na temat „praw i powinności nauczycielskich” oraz stanowić podstawę zabiegów sprzyjających ich upowszechnianiu, a także właściwego wspomagania i uhonorowania nauczycieli przez wszystkich, którzy zajmują się organizacją i efektami pracy polskiej szkoły, nieustająco reformowanej.
Służyć to może i powinno podnoszeniu rangi profesji nauczycielskiej, której prestiż i owocna praca jest dobrem społecznym, do którego odwołujemy się w swoim życiu.
 
*
* *
 
Listę ocen i skojarzeń tu sformułowanych można uzupełniać. Modyfikować oraz wzbogacać własnymi myślami, tworząc sylwetkę nauczyciela na miarę zmieniających się czasów i świata, a więc: „społeczeństwa informacyjnego” i „gospodarki opartej na wiedzy” oraz „integracji europejskiej”, a także „szkoły jako organizacji uczącej się i doskonalącej”.
W takiej szkole nauczyciel powinien być:
– człowiekiem o wysokich kwalifikacjach etycznych, merytorycznych i metodycznych;
– realizatorem misji szkoły i edukacji;
– wzorem osobowym i autorytetem oraz inspiratorem i przewodnikiem dla uczących się i środowiska;
– dobrym organizatorem pracy pedagogicznej oraz spolegliwym opiekunem i społecznikiem;
– strażnikiem wartości ogólnoludzkich, narodowych, europejskich i cywilizacyjnych.
Aby być dobrym nauczycielem, trzeba znać mocne i słabe strony szkoły i uczniów, ale także umieć dostrzegać własne.
Nie należy zapominać o tym, że w życiu szkolnym decyduje przede wszystkim praktyka nauczycielska i system kierowania szkołą, a nie same dyrektywy i kodeksy i „nauka o nauczycielu”. Rozważania o „nauczycielach naszych oczekiwań i potrzeb” zakończmy konkluzją raportu UNESCO – Federico Mayora pt. „Przyszłość świata”:
„Pierwsze wyzwanie to dyspozycyjność i aktywizowanie kompetencji nauczycieli na wszystkich poziomach. Dziś jakość edukacji zależy od jakości kadry nauczycielskiej i jej ofiarności” (4).
 
Przypisy:
1. Szempruch J., Pedagogiczne kształcenie nauczycieli wobec reformy edukacji w Polsce, UR, Rzeszów 2000, s. 146-147.
2. Kwiatkowska H., Tożsamość nauczycieli. Między anomią a autonomią, GWP, Gdańsk 2005, s.121.
3. Olszewski L., Interakcje nauczyciela i ucznia a obraz nauczyciela w oczach ucznia, [w:] Edukacja w perspektywie integracji Europy, (red.).
4. Mayor F. we współpracy z J.Bindem, Przyszłość świata, FR i BE, Warszawa 2007, s.380.
 

Forum Myśli Wolnej nr 46-47/2010, s. 11-19