Strategia rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce

Autor: Czesław Banach
 

W ostatnich czasach obie podstawowe funkcje edukacji: rozwijanie osobowości i uspołecznienie zostały uzupełnione przez trzecią, przez profesjonalizację i przygotowanie do wkroczenia w rzeczywistość ekonomiczną.
 
Stan szkolnictwa wyższego w Polsce i przyczyny jego transformacji systemowej
 
Edukacja XXI wieku jest złożonym zadaniem oraz naszym prawem i powinnością. Na konferencji naukowej u Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w 2002 r. poświęconej „Strategii dla Polski po wejściu do Unii Europejskiej na lata 2004-2015” przedstawicielem wspólnie z prof. Antonim Rajkiewiczem referat pt. Najpilniejsze potrzeby do rozwiązania w systemie edukacji w latach 2004-2015. Potrzeby te koncentrują się w następujących dziedzinach:
1. Zadania edukacji w społeczeństwie informacyjnym.
2. Rola i zadania edukacji w okresie integracji Polski z Unią Europejską.
3. Edukacja a gospodarka i rynek pracy.
4. System edukacji nauczycielskiej i status zawodowy nauczyciela.
5. Wyrównywanie szans edukacyjnych młodzieży i dorosłych w systemie edukacji i polityce społecznej.
6. Zapewnienie odpowiednich funduszy oraz nakładów państwa i społeczeństwa na edukację i wzrost jej udziału w PKB.

Te wyzwania i zadania znajdują odzwierciedlenie w pracach naukowych oraz w dokumentach programowych i strategicznych państwa, a także resortów edukacyjnych w Polsce i Europie.
 
Nasze społeczeństwa stają się społeczeństwami wiedzy. Cechują się wielokulturowością i zróżnicowaniem oraz szerokimi zmianami w nowych technologiach informacyjnych i komunikacyjnych, a także dynamicznym tempem zmian gospodarczych i technologicznych.
 
Zapewnienie równego dostępu do wysokiej jakości edukacji i kształcenia w nowoczesnych systemach edukacyjnych, kwalifikacyjnych oraz w systemie demokracji i podejmowania decyzji społecznych jest zadaniem państwa.
 
W edukacji europejskiej powinniśmy ukazywać szansę wynikające z integracji, ale także potrzebę walki ze zjawiskami separatyzmu, nacjonalizmu, fundamentalizmu religijnego i politycznego, ksenofobii i rasizmu. Edukacja europejska powinna obejmować przede wszystkim poznawanie zagadnień związanych z życiem społecznym, ochroną praw człowieka, praktyką demokracji, sprawami cywilizacji europejskiej, a także mobilnością zawodową i przestrzenną ludzi.
 
Potrzebna jest więc wizja edukacji i program długofalowy, który musi być nie tylko dziełem administracji, ale też wynikiem zespolonych negocjacji i decyzji władz państwowych i samorządowych, przy inspirującej roli środowisk naukowych oraz szerokiej konsultacji ze związkami zawodowymi nauczycieli i organizacjami pozarządowymi.
 
Inwestowanie w edukację jest staraniem się o rozwój i przyszłość oraz kapitału (zasobu) ludzkiego.
 
Dobre i złe strony szkolnictwa wyższego
 
L. Pawłowski stwierdza, że: „System kształcenia na poziomie wyższym po roku 1989 wyraźnie przeżywa regres. W uczelniach publicznych z powodu ciągłych pseudoreform w kształtowaniu kadry nauczającej obniżeniu uległa jej jakość, co odbija się negatywnie na wyrabianiu twórczych postaw u studentów”.
 
O konieczności zmian i transformacji ustrojowej w szkolnictwie na poziomie akademickim pisze K. Denek, łącząc te zagadnienia z procesami globalizacji i integracji europejskiej, ponieważ: „Sprawne funkcjonowanie społeczeństwa zależy od tego, czy wytworzy ona w nim pożądane postawy i umiejętności, (...) wyposaży w operatywną wiedzę oraz wartości (zaufanie, solidarność, odpowiedzialność)”.
 
Prace naukowe na temat strategii rozwoju szkolnictwa wyższego ukazują także pozytywne jego strony: w zakresie powszechności (stopień skolaryzacji 49%) i elastycznością systemu studiów, a także w zakresie systemu akredytacji, zespołowych programów badawczych oraz oferty studiów. Jednak lista słabości jest także znacząca, co zagraża osiąganiu wysokiej jakości kształcenia i kształtowania osobowości studentów i pracowników naukowych. Obejmuje ona takie problemy, jak:
- niezadowalające powiązanie szkół wyższych z potrzebami społecznymi i gospodarczymi i brak wizji w tym zakresie oraz niewystarczające dostosowanie się do zmian rynków pracy;
- luka pokoleniowa wśród kadry naukowo-dydaktycznej oraz jej wieloetatowość i starzenie się;
- nieefektywny proces zapewnienia uczelniom środków z budżetu oraz doskonalenia systemu finansowania, kierowania i zarządzania;
- niedostatek badań w pewnych dyscyplinach naukowych i obszarach życia społecznego i gospodarczego oraz braki w ich koordynacji;
- dość tradycyjny, słaby mobilnie model awansu i kariery zawodowej, z którego wynika ostry deficyt samodzielnej kadry naukowej;
- żywiołowość w kreowaniu i rozwoju ilościowym uczelni, obniżająca ich poziom oraz powodująca poważne ograniczenie badań i dyskusji naukowych, a także niedostateczne otwarcie się na szkoły wyższe w Europie i świecie;
- proces rozdrobnienia nauk o edukacji, tworzenie małych zespołów i funkcjonowanie pracowników w zakresie wąskich specjalności.
 
Tak więc zmiany rozpoczęte w 1989 r. mają wiele barw jasnych, ale także ciemnych i pesymistycznych, szczególnie w zakresie niezadowalającego łączenia zdobywanej wiedzy i wartości z praktyką.
 
Pilnym i szczególnie znaczącym zagadnieniem jest problematyka pożądanych i niepożądanych cech-właściwości nauczycieli akademickich oraz ich zbyt powolnego rozwoju i samorealizacji zawodowej. W obszarze tyra tkwi wiele bezinwestycyjnych rezerw i możliwości świadczenia pomocy młodej kadrze naukowej.
 
Strategia i prognoza rozwoju szkolnictwa wyższego
 
Ministerstwo Edukacji Narodowej przedstawiło w 2001 r. Strategię rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do roku 2010. W jej strukturze uwzględniono:
- Stan szkolnictwa wyższego w Polsce.
- Wizję rozwoju polskiego szkolnictwa wyższego oraz 7 celów kierunkowych. Są to:
(1) utrzymanie i rozwój powszechności i dostępności szkolnictwa wyższego;
(2) poprawa jakości i efektywności systemu studiów wyższych;
(3) edukacja dla pracy –praca po edukacji;
(4) nauka, badania i rozwój kadr;
(5) rozwój infrastruktury uczelnianej oraz dostępu do Internetu;
(6) kształcenie ustawiczne i e-Edukacja;
(7) harmonizacja w ramach Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego.
 
We wprowadzeniu omówiono krótko megatrendy współczesnego świata: erę społeczeństwa przemysłowego, ustępującą erze społeczeństwa informacyjnego, napięcia eksplozji informacyjnej, globalizację i jej zagrożenia oraz zróżnicowanie systemu szkolnictwa Wyższego w świecie.
 
Stan szkolnictwa wyższego w Polsce i system kierowania nim opiera się na Art. 70 Konstytucji RP i zapewnia autonomię szkół wyższych. Zmiany od roku 1990 mają charakter merytoryczny, a zmianę radykalną spowodowało wprowadzenie zezwolenia na tworzenie niepaństwowych szkół wyższych oraz nowych zasad odpłatności za niektóre usługi edukacyjne.
 
Polska przeszła z etapu elitarnego szkolnictwa wyższego do jego etapu masowego.
 
Cel kierunkowy 1. „W roku akademickim 2004/2005 wskaźnik skolaryzacji brutto winien osiągnąć poziom ok. 50%, zaś w 2010 roku ok. 65%. (...) Od roku 2005 zmniejsza się liczebność grup w wieku studenckim (19-24 lata)”.
 
Cel kierunkowy 2. Uzupełnieniem działań Państwowej Komisji Akredytacyjnej winna być Centralna Komisja Egzaminacyjna Szkolnictwa Wyższego.
 
Cel kierunkowy 3. Edukacja dla pracy i rozwój przedsiębiorczości oraz powoływanie Uczelnianych Centrów Doradztwa Pracy. Rozwój studiów w zakresie nauk ścisłych. Powołanie zintegrowanego systemu prognozowania popytu na pracę.
 
Cel kierunkowy 4. Przezwyciężanie niedostatku liczby nauczycieli akademickich o najwyższych kwalifikacjach – profesorów oraz doktorów habilitowanych. Studia doktoranckie stają się trzecim stopniem kształcenia. Poszerzenie składu Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego o ekspertów zewnętrznych.
 
Cel kierunkowy 5 i 6. Strategia wdrażania idei uczenia się przez całe życie i zapewnienia sieci publicznych i niepublicznych placówek oraz powołanie Krajowej Rady ds. Kształcenia Ustawicznego i na Odległość. Kształcenie na odległość i wykorzystanie nowych technologii telekomunikacyjnych.
 
Cel kierunkowy 7. Harmonizacja systemów edukacyjnych w tzw. Procesie Bolońskim i stworzenie warunków do mobilności studentów i kadry akademickiej (programy Socrates Erasmus). Zmiany strukturalne w szkolnictwie wyższym i regulacja proporcji kształcenia stacjonarnego i zdalnego (w tym zaocznego).
 
K. Denek, opowiadając się za niezwłoczną transformacją szkolnictwa wyższego w Polsce, dostrzega wiele uwarunkowań tego procesu i przeszkód, które go utrudniają. Do głównych słabości szkolnictwa wyższego należą: niedostateczna jego konkurencyjność w wymiarze międzynarodowym, zły system zarządzania i finansowania, przestarzały model kariery naukowej, który charakteryzuje się nadmierną hierarchizacją i słabą mobilnością kadry i studentów”.
 
Wielofunkcyjny model szkolnictwa – od przedszkola do systemu kształcenia ustawicznego i uniwersytetu trzeciego wieku – stwarza nowe szansę i zadania. Dziś za powszechne wykształcenie na poziomie wyższym uważa się podniesienie rekrutacji na studia do 60-70% rocznika młodzieży. Model boloński wymusza podział szkolnictwa wyższego na 3 stopnie: licencjacki, magisterski i doktorski. W Europie przybywa wiele „uniwersytetów otwartych”.
 
W Polsce liczba studentów wzrosła z 403 tysięcy w roku akademickim 1990/1991 do 2 milionów (z liczbą 95 tysięcy nauczycieli) w roku akademickim 2007/2008. B. Galwas zauważa, że „w tym czasie liczba nauczycieli akademickich wzrosła zaledwie o 1/3, z tego cześć to emerytowani adiunkci lub profesorowie uczelni publicznych, (...) co musi skutkować obniżeniem jakości wykształcenia na poziomie wyższym. Kadra nauczycieli akademickich powinna znacząco wzrosnąć”.
 
Przytoczmy kilka opinii teoretyków i praktyków zaangażowanych od wielu lat w procesy upodmiotowienia i modernizacji szkolnictwa wyższego:
- Prof. J. Woźnicki: „Nie jest potrzebna nowa ustawa. Wciąż wdrażamy prawo o szkolnictwie wyższym. (...) Nie zostały wydane wszystkie akty wykonawcze. (...) Po prawie 20 latach obecności niepublicznego szkolnictwa wyższego w Polsce stało się ono trwałym elementem w systemie. (...) Propozycja tzw. zniesienia habilitacji okazała się określeniem niezbyt trafnym”.
- Prof. B. Łagowski: „Konkurencja jest powszechnym prawem życia. (...) Pobudzanie atmosfery konkurencyjności w szkołach wyższych niczego nie uzdrowi, (...) da dodatkowy popęd karierowiczostwa”.
- Prof. J. Wódz: „Urynkowienie szkolnictwa wyższego (...) to program uwolnienia państwa od dbałości o szkolnictwo wyższe i o rozwój nauki. (...) Będzie zmniejszeniem szans na to, aby szkolnictwo wyższe stało się prawdziwym motorem rozwoju na poziomie regionów”.
- Prof. K. Musioł: „Olbrzymie zapotrzebowanie na wykształcenie pojawiło się po roku 1990. (...) Liczba studentów wzrosła prawie czterokrotnie. (...) Uniwersytet nie powinien rozrastać się w nieskończoność, powinien się rozwijać poprzez jakość kształcenia i jakość badań”.
 
Wnioski
 
1. Rozwój ilościowy i jakościowy szkolnictwa wyższego należy do priorytetowych celów państwa i społeczeństwa. Czynnikami przemian edukacyjnych i społecznych w Polsce do roku 2020 powinny być:
- koncentracja na kulturze ogólnej oraz realizacja wartości cywilizacji europejskiej,
- rozwój przydatności do zatrudnienia i zdolności do efektywności ekonomicznej,
- strategia „uczenia się przez całe życie”.
 
2. Przyszłość szkolnictwa wyższego i jego zmiany napędzane są kilkoma procesami: lawinowym rozwojem techniki komputerowej oraz przyrostem sieci telekomunikacyjnej, a także eksplozją technik internetu. Tworzą one społeczeństwo informacyjne i edukacyjne społeczeństwo wiedzy.
 
3. Kształtowanie strategii rozwoju edukacji i szkolnictwa wyższego należy do przedsięwzięć długookresowych i najważniejszych społecznie oraz najtrudniejszych, ale koniecznych i opłacalnych. Edukacja i nauka pozwalają lepiej zrozumieć świat oraz sprzyjają rozwiązywaniu różnych problemów narodowych, europejskich i globalnych przez przygotowanie ludzi do racjonalnego korzystania z cywilizacji i świadomego uczestnictwa w jej rozwoju.
 
4. Osiągnięte w Polsce wysokie wskaźniki skolaryzacji (ponad 80% na poziomie średnim i 47% na poziomie wyższym w 2005 r.) są dużym sukcesem systemu edukacji w ostatnich latach. Jeżeli jednak nie rozwiążemy problemu podnoszenia jakości tego kształcenia i przekwalifikowania już pracujących zgodnie z potrzebami rynków pracy i aspiracjami ludzi, będzie się powiększać grupa ludzi „marginalizowanych” oraz rosnąć poczucie frustracji, a także pogłębiać zjawisko dezintegracji społecznej.
 
5. Nadal niewystarczający jest udział wydatków na edukację w PKB (3,2% na oświatę i 0,83% na szkolnictwo wyższe) i to w sytuacji, w której wiele samorządów lokalnych musi stawić czoła problemom finansowym. Zagraża to efektywnej realizacji trzech głównych celów reformy systemu edukacji z 1998 r.: podniesieniu poziomu edukacji społeczeństwa, wyrównywaniu szans edukacyjnych i poprawie jakości edukacji. Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus” zaproponował udział wydatków na edukację ze wszystkich źródeł co najmniej w wysokości 6,5% PKB w 2010 r. i 7-7,5% w roku 2020. Pomocną pracą na uczelniach powinna być książka A. Kraśniewskiego pt. Proces Boloński: dokąd zmierza europejskie szkolnictwo wyższe.
 
6. Europa i Polska wchodzą w okres poważnych wyzwań, globalnych i kształtowania się społeczeństw informacyjnych. Dlatego reformowaniu szkolnictwa wyższego powinno towarzyszyć integralne realizowanie trzech kompleksów edukacyjnych: badań i eksperymentów pedagogicznych, praktycznej działalności nauczycielskiej oraz systemu kierowania i zarządzania szkolnictwem. Głównym priorytetem strategii państwa i społeczeństwa w obszarze edukacji na poziomie studiów wyższych powinna być budowa gospodarki opartej na wiedzy oraz zapewnienie Polsce godnego i efektywnego miejsca w jednoczącej się Europie.
 
Edukacja dla wszystkich w ciągu całego życia to ogromne wyzwanie,
które musi się zamienić w wielki program XXI wieku.
(Federico Mayor, Przyszłość świata)
 
Prof. dr hab. Czesław Banach – działacz oświatowy, który pełnił funkcję kuratora okręgu szkolnego w Krakowie oraz wiceministra oświaty i wychowania, członek PAN, a także Prezydium PAN Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus”
 

Forum Myśli Wolnej nr 42-43/2009, s. 4-9