Biblijny potop

Autor: Janusz Grzeczkowski
 

Największą i najstaranniej przebadaną przez archeologów osadą w Anatolii jest Catal Huyuk. Archeolodzy odsłonili 14 warstw budowlanych pochodzących z okresu 8250 a 7400 lat temu. Już w najstarszej warstwie występowała ceramika, co świadczy o tym, że ludność która zamieszkiwała w osadzie pochodziła z rejonu o rozwiniętej kulturze. Stwierdzono, że ludzie zamieszkujący w osadzie spożywali udomowione odmiany pszenicy, udomowiony jęczmień, groch, groszek, a także zbierali migdały, żołędzie i pistacje. Spożywano mięso głównie z bydła udomowionego i niewiele mięsa dzikich zwierząt. Ludność Catal Huyuk zamieszkiwała w domach prostokątnych o średniej powierzchni 25 m². Przeciętny dom mieszkalny składał się z dużej izby mieszkalnej i nieco mniejszego pomieszczenia magazynowego, połączonego przejściem z izbą mieszkalną. Taki dom mieszkalny z pomieszczeniem magazynowym nie posiadał żadnych otworów wejściowych. Do każdego domu wchodziło się przez otwór w płaskim dachu za pomocą drabiny stojącej na podłodze. Domy przylegały ciasno jeden do drugiego. Nie było ulic a cała komunikacja pomiędzy domami odbywała się po dachach.
 
 
 osada Catal Huyuk
 
W pomieszczeniach znaleziono pojemniki na ziarno, paleniska, piece chlebowe oraz pozostałości różnego rodzaju platform i ław lepionych z mułu. Spośród 139 budynków odkrytych w Catal Huyuk co najmniej 40 pełniło rolę sanktuariów. Tak duża ilość sanktuariów w stosunku do domów mieszkalnych wskazuje, że zabudowa osady składała się z kompleksów mieszkalno-świątynnych a taki kompleks składał się z sanktuarium oraz dwu lub trzech domów mieszkalnych. Od normalnych domów mieszkalnych, sanktuaria nie różniły się wymiarami. Natomiast odróżniały się wyposażeniem oraz malowidłami ściennymi przedstawiającymi sceny figuralne. Na malowidłach ściennych występowały ogromne czerwone byki, jelenie, sępy a także rozbudowane sceny. W tak wczesnym okresie nie znano pisma i ważne wydarzenia przedstawiano w formie malowideł. Oprócz malowideł w sanktuariach znajdowały się modelowane w tynku głowy byków baranów i inne. W sanktuariach chowano kobiety z bogatym wyposażeniem grobowym, co świadczy o tym, że do tych kobiet należały kompleksy mieszkalno-świątynne.
 
Ważną rolę w kulturze Catal Huyuk odgrywało rzemiosło a szczególnie wyroby kamienne nie mające sobie równych na Bliskim Wschodzie. W przemyśle kamiennym występuje ponad 50 typów narzędzi, głównie broń. Większość wytwarzanej broni służyła wyłącznie celom reprezentacyjnym. Znaczna ilość przedmiotów była wykonana z surowców niewystępujących w Anatolii. Natomiast w tak dużej osadzie nie odkryto żadnego warsztatu wytwarzającego narzędzia kamienne, ceramikę, tkaniny i inne przedmioty. W domach nie odnaleziono narzędzi służących do uprawy ziemi. W osadzie nie odnaleziono śladów hodowli zwierząt, pomimo tego że mieszkańcy osady spożywali udomowione zboża oraz mięso z udomowionego bydła. Można zadać pytanie: kim byli ludzie reprezentujący tak rozwiniętą kulturę i skąd pochodzili.
 
Odpowiedź na tak postawione pytanie znajdujemy w sanktuarium numer 14 w warstwie 7. Nad grobem pochowanej tam kobiety, na ścianie namalowano fryz o długości 2,7 m na którym pokazano budowle zbudowane na tarasach, na co wskazują różnice w sposobie ich posadowienia. Nad budowlami pokazano szczyt góry i wybuchający wulkan. Nie ulega wątpliwości, że kobieta pochowana w sanktuarium pochodziła z osady pokazanej na fryzie. Tym samym osada Catal Huyuk była repliką osady pokazanej na fryzie a rozwinięta kultura ludności Catal Huyuk była repliką kultury ludności zamieszkującej w osadzie pokazanej na fryzie. W tym miejscu należy postawić pytanie: dlaczego archeolodzy odnaleźli i odkryli niewielką osadę Catal Huyuk a dotychczas nie odnaleźli śladów tak dużej osady pokazanej na fryzie, tym bardziej że osada znajdowała się na górze wulkanicznej. Odpowiedź będzie możliwa po zapoznaniu się z historią góry wulkanicznej pokazanej na fryzie a historia tej góry przedstawia się jak bajka z tysiąca i jednej nocy.
 
Bardzo dawno temu przed setkami tysięcy lat, na Zakaukaziu w Armenii w miejscu gdzie obecnie znajduje się jezioro Sewan, znajdowała się równina otoczona górami z trzech stron. Na skutek działalności tektonicznej, na tej równinie w podłożu skalnym pojawiła się szczelina z której wypływała lawa wulkaniczna i rozlewała się na równinie. Podczas kolejnych wybuchów wulkanu, zastygła lawa tworzyła coraz wyższą platformę i o coraz większej średnicy. Kolejne wylewy lawy utworzyły platformę o średnicy ponad 4 km. Na platformie znajdował się szczyt góry z kraterem wulkanu w formie leja. Podczas kolejnych wybuchów wulkanu, zastygła lawa utworzyła na platformie jeszcze trzy stopnie o coraz mniejszej średnicy. Powstała czterostopniowa góra wulkaniczna. Na czwartym stopniu znajdował się szczyt góry z kraterem wulkanu w formie leja. Góra utworzona z lawy przegrodziła koryto rzeki Rozdań i rzeka rozdzieliła się na dwa ramiona. Opływała górę wulkaniczną i łączyła się w jedną rzekę wpadającą do rzeki Araks. Ż gór spływało na równinę 28 rzek i strumieni, które wpadały do Rozdanu.
 
Do około 9000 lat temu w Armenii oraz na Zakaukaziu zamieszkiwała ludność pochodzenia afrykańskiego o cechach murzyńskich, wywodząca się z dawnej kultury oryniackiej, która rozwijała się w Europie od około 30 tys. lat temu. Afrykanie zajmowali się zbieractwem, łowiectwem i na niewielką skalę uprawa zbóż i hodowlą kóz. Centrum kulturowym ludności afrykańskiej była Armenia. Na górze wulkanicznej otoczonej wodą rzeki Rozdań zamieszkiwali szamani z rodzinami i sprawowali władzę nad rodami zamieszkującymi w górach otaczających równinę z górą wulkaniczną.
 
W tym okresie nad Morzem Czarnym zamieszkiwało potężne plemię byka, wyspecjalizowane w polowaniu na dzikie bydło. Lud ten, pochodzenia azjatyckiego wywodził się z dawnej kultury graweckiej, która rozwijała się w Europie od około 30 tys. lat temu. Ludność plemienia byka reprezentowała typ laponoidalny: posiadała wzrost średni, budowę krępą i muskularną, krótkie kończyny dolne przydługich kończynach górnych. Skórę jasno-brunatną z żółtym odcieniem, a także koloru ceglastego, krótkie czarne kręcone włosy, ale nie wełniste jak u murzynów, oczy ciemne, nos bardzo szeroki, twarz średnio szeroką, głowę niezbyt wydłużoną. U kobiet zachowała się steatopygia. Ten rdzenny lud europejski był ludem typowo mięsożernym. Ludzie odżywiali się mięsem upolowanych zwierząt, głównie dzikiego bydła. Dlatego na stepach czarnomorskich zmniejszyło się pogłowie dzikiego bydła i ludność głodowała. W tym trudnym okresie w plemieniu byka pojawili się szamani. Była to niewielka grupa składająca się z paru rodzin. Szamani reprezentowali typ paleoazjatycki. Najbardziej charakterystyczną cechą typu paleoazjatyckiego jest jego obfite owłosienie. Pod tym względem różni się on od wszystkich innych typów i ras. Posiada on nie tylko gęste i faliste owłosienie głowy i twarzy, ale również klatka piersiowa i podudzie są pokryte gęstym włosem. Typ paleoazjatycki jest podłużno głowy o szerokiej, niskiej dobrze rzeźbionej twarzy, z dużym dość szerokim nosem i zadartym tępym końcu. Pod silnie wystającą częścią czołową leżą głęboko osadzone oczy. Skóra najczęściej płowa, czasami jednak matowo-biała, oczy piwne lub zielonkawe, włosy szatynowe lub czarne, wzrost niski, ogólna budowa przysadkowata.
 
Szamani paleoazjaci namówili ludność plemienia byka do podboju Zakaukazia zamieszkałego przez ludność pochodzenia afrykańskiego. Około 9000 lat temu w Armenii pod górą wulkaniczną pojawiło się plemię byka. Z góry wulkanicznej przepędzono szamanów Afrykanów i na górze osiedlili się szamani paleoazjaci z rodzinami. Armenię podzielono na dzielnice i rodziny szamanów zamieszkujące na górze wulkanicznej sprawowały władzę nad ludnością afrykańską jak i azjatycką zamieszkującą w dzielnicach.
 
Pod rządami szamanów w dzielnicach Armenii dynamicznie rozwijała się kultura. Kwitło rzemiosło, rolnictwo, hodowla kóz, a co najważniejsze, udomowiono dzikie bydło. Po upływie około 500 lat od podboju Zakaukazia rozwinęła się kultura, ale wzrosła populacja ludności oraz elity zamieszkującej na górze wulkanicznej. W tak wczesnym okresie znaczną ilość żywości pozyskiwano z łowiectwa i zbieractwa a zagęszczenie osadnicze powodowało wyeksploatowanie środowiska naturalnego. Dlatego w Anatolii utworzono dzielnicę. Do Anatolii migrowała z Armenii elita z góry wulkanicznej oraz rolnicy. Elita typu paleoazjatyckiego osiedlała się w osadzie Catal Huyuk a zwyczajna ludność w rejonie osady. Organizacja społeczności zamieszkującej w Anatolii była taka jak w Armenii. Mężczyźni zamieszkujący w osadzie brali żony drugorzędne z rodzin zamieszkujących w rejonie osady. Zarówno w Armenii jak i w Anatolii pojawiało się coraz więcej mieszańców, potomków kobiet typu laponoidalnego i mężczyzn typu paleoazjatyckiego.
 
Elita zamieszkująca na górze wulkanicznej postanowiła utworzyć imperium. Władcy dzielnic z rodzinami wielopokoleniowymi musieli opuścić górę i osiedlić się w swoich dzielnicach. Na górze wulkanicznej zamieszkiwała rodzina królewska oraz rodziny blisko spokrewnione z rodziną królewską, królewski ród byka. Około 7400 lat temu zlikwidowano osadę Catal Huyuk i utworzono imperium obejmujące Zakaukazie, Anatolię, Syrię, północną Mezopotamię oraz południowo-zachodni Iran. Imperium podzielono na dzielnice i w dzielnicach powstały osady, ośrodki władzy. W tych osadach zamieszkiwali władcy dzielnic, blisko spokrewnieni z rodziną królewską. W całym imperium wprowadzono nowy system podatkowy. Ściąganiem danin zajmowali się urzędnicy zamieszkujący na górze wulkanicznej. Tym samym elita nie brała żon drugorzędnych i zachowywała swoją odrębność. Przepędzono z Armenii rodziny, które nie mogły składać danin. U stóp gór otaczających równinę, powstawały gospodarstwa rolnicze mieszańców afrykańskich, przodków Sumerów, potomków kobiet afrykańskich i mężczyzn Azjatów. Do nawadniania pól wykorzystywano wodę rzek i strumieni spływających z gór. Na równinie na żyznym stepie pasły się stada bydła pilnowane przez pasterzy typu laponoidalnego. Królewski ród byka zamieszkujący na górze wulkanicznej dysponował znacznymi nadwyżkami żywności, mięsa i zboża. Można było zatrudnić i wyżywić dużą liczbę robotników oraz rzemieślników. Podjęto decyzję o budowie monumentalnego pałacu i świątyni na górze wulkanicznej.
 
W Armenii często występowały trzęsienia ziemi i nie można było wznosić budowli z kamienia. Zaprojektowano główną konstrukcję budowli z pni drzewa. W górach rosły lasy z różnymi gatunkami drzew. Ścinano drzewa i ogromne pnie spławiano do rzeki Rozdań, otaczającej górę a następnie transportowano na czwarty stopień góry. Przy szczycie góry z wygasłym kraterem wulkanu zbudowano ogromne drewniane konstrukcje świątyni i pałacu. Konstrukcje ścian tworzyły obrobione pnie, ustawione w niewielkiej odległości od siebie. Pomiędzy słupy tworzące ściany zakładano szalunki i układano kamienne kolorowe stożki, główkami na zewnątrz i zalewano gipsową zaprawą. Po zdjęciu szalunków, z cienkich gipsowych ścian wystawały wypolerowane główki kamiennych stożków, w kolorach: białym, czarnym oraz czerwonym i tworzyły na ścianach kolorowe mozaiki. Pałac królewski oraz świątynię nakryto dachami dwuspadowymi i do dłuższych ścian przybudowano przybudówki. Głównymi elementami świątyni była nawa oraz kaplice znajdujące się w przybudówkach. Natomiast głównymi elementami pałacu była długa hala oraz boczne pomieszczenia w przybudówkach. Do głównej hali pałacu, poprzecznie przybudowano halę w której zasiadał na tronie król. Pałac królewski tworzył na planie dużą literę T. Po zakończeniu prac budowlanych powstała świątynia o wymiarach 22 na 54 m. Do świątyni przylegał przedsionek z potężnymi kolumnami. Pałac posiadał wymiary 30 na 70 m. Po zakończeniu prac budowlanych przystąpiono do zdobienia budowli. Góra wulkaniczna w Armenii była nie tylko stolicą imperium, ale centrum kulturowym ówczesnego świata.
 
Semici zamieszkujący w Mezopotamii dotarli do Armenii 5500 lat temu i przynieśli do Uruk wazę kultową pochodząca z góry wulkanicznej z okresu imperium. Waza została wykonana z kamienia i symbolizuje górę wulkaniczną w Armenii. Około 5000 lat temu, Sumerowie przepędzili Semitów z Sumeru, spalili budowle w Uruk i zdobyli tą wazę kultową. Wiedzieli skąd pochodzi waza i co przedstawia. Wyszczerbili wazę w miejscu, gdzie znajdował się posąg boga świata podziemnego o wyglądzie barbarzyńskim, załatali uszkodzenie i wyrzeźbili posag boga Enki, najwyższego boga Sumerów o wyglądzie dobrotliwego staruszka. Tym samym władca imperium przewiązuje pasem posąg boga Enki. Natomiast pozostawili wizerunek posagu żony boga. Ta kobieta nazywana Inaną (Isztar) była najwyższą boginią Sumerów. Posąg byka, totem i nazwa królewskiego rodu zaświadcza, że ta waza kultowa pochodzi z góry wulkanicznej w Armenii z przed 7000 lat temu. W imperium czczono boga świata podziemnego wulkana zamieszkującego pod górą wulkaniczną w Armenii oraz jego żonę kobietę śmiertelną z gatunku ludzkiego. Tą kobietę upodobał sobie bóg wulkan i zbudował dla niej górę wulkaniczną w Armenii oraz spłodził z nią pięć par bliźniaków synów boga. To od synów boga pochodzi ród królewski zamieszkujący na górze wulkanicznej. Ponieważ potomkowie synów boga posiadają powłokę ludzką dożywają tylko do 120 lat. Kult tej kobiety przetrwał tysiące lat w kulturach ludności rasy armenoidalnej. Grecka bogini Atena przedstawiała tę kobietę.
 
Około 7000 lat temu w Armenii wybuchł wulkan. Rozległy się potężne grzmoty i nad kraterem wulkanu pojawił się słup czarnego dymu i czarna chmura. Wulkan grzmiał, góra trzęsła się i zapadała w otchłani ziemi. Pomosty łączące górę z kontynentem zostały zniszczone. Wokół góry zapadającej się w ziemi powstawało coraz większe zapadlisko tektoniczne. Woda rzeki Rozdań wypełniała zapadlisko i wokół góry powstawał pierścień wodny coraz szerszy i głębszy. Wokoło góry zapadającej się w ziemi powstawały pęknięcia i szczeliny. Z tych szczelin wypływała lawa i w kontakcie z wodą tworzył się pumeks pływający po wodzie. Z podziemnych komór przez szczeliny wydobywała się para wodna pod bardzo wysokim ciśnieniem. Gorąca lawa oraz para wodna podgrzewały wodę otaczającą górę i następowało intensywne parowanie wody. Pumeks zablokował koryto rzeki Rozdań i wokoło góry powstawało coraz większe jezioro. Para wodna mieszała się z popiołem wulkanicznym na dużej wysokości, co powodowało intensywne wyładowania elektryczne i ciemne niebo rozjaśniały błyskawice. W chłodnym powietrzu skraplała się para wodna i padał deszcz na góry otaczające równinę. Podczas budowy świątyni i pałacu wycięto lasy na górach. Ciągłe opady deszczu zmywały żyzną glebę i z gór spływały na równinę lawiny błotne. Błoto blokowało koryta rzek i strumieni spływających z gór. Woda rozlewała się po stokach gór spłukując glebę. Nizinę pokrywały warstwy błota o grubości wielu metrów. Błoto zablokowało koryto Rozdanu i Araksu. W Armenii ciągle padał deszcz a góra wulkaniczna pogrążała się coraz bardziej w czeluściach ziemi i wokoło góry powstawało coraz większe jezioro. Woda z jeziora przedostawała się przez szczeliny do podziemnych komór z gorącą magmą i zamieniała się w parę wodną, Ze szczelin tryskały gejzery parowo-wodne i podgrzewały wodę w jeziorze. Po upływie paru tygodni nastąpiło wychłodzenie podziemnych komór i woda napełniła komory. Zakończyła się działalność wulkaniczna i ustały opady deszczu. Cała równina była pokryta grubą warstwą błota i zwałami pumeksu. Równinę otaczały nagie góry. Na równinie w zapadlisku tektonicznym powstało ogromne jezioro a z wody jeziora wystawała część góry wulkanicznej. Przy szczycie góry znajdowały się ruiny drewnianych konstrukcji pałacu i świątyni. W ruinach znajdowało się tysiące kamiennych kolorowych stożków zdobiących ściany budowli. Wszelkie żywe istoty zamieszkujące na górze wulkanicznej zginęły. Zginął także królewski ród byka. Tak zakończyła się historia ogrodu Eden, przedstawionego w Starym Testamencie jako prakolebka rodzaju ludzkiego, oraz historia Atlantydy przedstawionej przez greckiego filozofa Platona.
 
Potop spowodował rozpad imperium i na Bliskim Wschodzie rozpoczęły się migracje ludów na wielką skalę. Potop zmienił bieg historii na Bliskim Wschodzie, w Europie oraz w Afryce.
 
Noe po ocaleniu - Joseph Anton Koch (1768–1839)
 
Góra wulkaniczna zapadała się coraz głębiej w otchłani ziemi a jezioro powiększało swoją powierzchnię oraz zwiększała się głębokość jeziora. Przez wieki widoczne były ruiny ogromnych drewnianych konstrukcji stojące przy szczycie góry. Po upływie tysięcy lat, góra wulkaniczna znikła w ziemi. Na nadbrzeżnych skałach przy jeziorze odnaleziono teksty pisane pismem klinowym z okresu państwa Urartu z około 2900 lat temu, z których odczytano, że jezioro było niegdyś mniejsze jak obecnie i na jego brzegach znajdowały się liczne miasta i wsie.
 
Obecne jezioro Sewan znajduje się w Armenii na wysokości 1900 m. n.p.m. i ma powierzchnię 1416 km². Łańcuchy gór sewańskich, gegańskich i wademińskich otaczają na wschodzie trójkątne zapadlisko tektoniczne, które wypełniają wody słodkowodnego jeziora Sewan. Długość jeziora wynosi 75 km a szerokość 37 km. Największa głębokość jeziora wynosi 100 m. Do jeziora wpada 28 rzek i strumieni a wypływa tylko jedna rzeka Rozdań. Za Rozdanem piętrzy się zastygła lawa i tu znajdują się kamieniołomy perlitu i pumeksu.
 
Legenda armeńska powiada, że podobno Sewan leży w miejscu gdzie przed tysiącami lat ciągnęła się kwitnąca dolina. Płynęła przez nią rzeka Rozdań nawadniając pola uprawne. Legenda mówi, że pewnego dnia mieszkańcy doliny ujrzeli z trwogą, że z wierzchołka góry Dali Dag, co znaczy „wściekła góra”, zaczęły wydobywać się kłęby dymu przesłaniające słońce. W pewnej chwili góra zadrżała i wyrzuciła potoki ognistej lawy, która wkrótce zalała kwitnąca dolinę i zagrodziła drogę rzece Rozdań. Potem rzeki i potoki zatopiły dolinę pokrytą zastygłą lawą. W ten sposób powstało największe jezioro Kaukazu Sewan.
 
Kuszyci-Semici zamieszkujący w Mezopotamii, kultury obeid, około 5500 lat temu dotarli do Armenii i nad jezioro Sewan. Pomimo tego, że od potopu upłynęło 1500 lat, widoczne były ślady kataklizmu. Jezioro otaczały gołe góry. Kuszyci dotarli na górę wulkaniczną częściowo zatopioną w jeziorze. W ruinach budowli znajdowało się tysiące kamiennych stożków w kolorze białym, czarnym i czerwonym. Kuszyci transportowali do Mezopotamii kamienne stożki i zdobili świątynię budowaną w Uruk. W tym czasie przyniesiono do Druk między innymi „wazę kultową”. Kuszyci-Semici stworzyli legendę o potopie i pochodzeniu ludności popotopowej.
 
Około 5100 lat temu, Semici z Mezopotamii rozpoczęli podbój Egiptu. Do grobów Semitów, którzy polegli w walkach z Egipcjanami wkładano naczynia ceramiczne malowane, specjalnie produkowane na użytek grobowy. Na tych naczyniach znajdowały się sceny przedstawiające legendę o potopie stworzoną przez Semitów. Taką scenę namalowaną na naczyniu grobowym skopiował J. De Morgan. Po lewej stronie ukazano dużą łódź. Pionowe fale pod łodzią wskazują, że łódź nie pływała po wodzie a pływała w wodzie. Zgodnie z konwencją obowiązującą w piśmie obrazkowym łódź symbolizuję krainę, wyspę pływającą w wodzie. Na dziobie łodzi znajduje się ognista gałąź symbolizująca boga - wulkana zamieszkującego pod wyspą. Na tej wyspie ukazano dwie budowle. Na budowlach znajdują się półksiężyce oznaczające słowo bóg-bogini. Nad budowlami ukazano dużą postać kobiety symbolizującą Panią Ziemi, biblijną Ewę, późniejszą Ballat oraz mniejszą postać kobiecą symbolizującą pramatkę „Synów Boga”, królewskiego rodu byka, o czym świadczy sztandar zwieńczony rogami bydlęcymi. Dwie małe postacie mężczyzn z penisami w zwodzie symbolizują „Synów Boga”, którzy, zgodnie z zapisem w Starym Testamencie „A kiedy ludzie zaczęli się mnożyć na ziemi, rodziły im się córki. Synowie Boga widząc, że córki człowiecze są piękne, brali je sobie za żony, wszystkie, jakie im się tylko podobały”. Po lewej stronie łodzi ukazano nisko wiszące chmury nad gołymi górami spłukanymi przez deszcz. Z nieba spadają błyskawice i zabijają zwierzęta na kontynencie. Pioruny zabijają także „Synów Boga”. Potop trwa nadal i na drugiej tej samej łodzi symbolizującej wyspę i te same budowle, nad budowlami ukazano Sema, Chama oraz ich matkę. Cham trzyma sztandar zwieńczony rogami bydlęcymi. Potop zniszczył „Synów Boga” a ocalał jedynie Sem i Cham, protoplaści ludności po potopowej. Sem i Cham także byli „Synami Boga”.
 
Tym samym ludność popotopowa pochodzi od „Synów Boga”. Po lewej stronie łodzi sznur błotnych ptaków symbolizuje błoto pokrywające ziemię. W grobach Semitów z tego okresu znaleziono wiele naczyń ceramicznych ze scenami przedstawiającymi legendę o potopie i historii ludności popotopowej.
 
Żydzi piszący Pięcioksiąg około 2300 lat temu, skojarzyli łódź symbolizującą wyspę pływającą w wodzie z arką pływającą po wodach potopu i powstała nowa legenda o potopie zapisana w Starym Testamencie.
 
Autor jest czytelnikiem Res Humana, mieszka w Białej Podlaskiej.
 

Res Humana nr 3-4/2008, s. 28-32