Młodzież gimnazjalna o wybranych problemach moralnych

Autor: Justyna Jasiak
 

Poczynione badania sondażowe trudno nazwać próbą reprezentacyjną dla populacji generalnej gimnazjalistów polskich. Badania, bowiem przeprowadzono w styczniu 2007 r. w Czeladzi - małym mieście w okolicach Katowic, liczącym 36 tysięcy mieszkańców oraz w Dobieszowicach wiosce leżącej w okolicach Czeladzi.
 
Badania przeprowadzono na próbie osobowej 375 gimnazjalistów w mieście i 75 gimnazjalistów we wsi. Wyniki badań można uznać za reprezentatywne jedynie dla gimnazjalistów uczących się na wsiach i w małych miasteczkach regionu katowickiego, znanego powszechnie z żywotnej religijności ludu śląskiego.
 
Zaliczenie badanej młodzieży do – modnej ostatnio w publicystyce kategorii tzw. „pokolenia Jana Pawła II” jest raczej ryzykowne z uwagi na jej młody wiek – gimnazjaliści byli zbyt młodzi, gdy umierał Jan Paweł II. Ale jednocześnie wkraczali w okres dojrzewania i uczestniczyli w atmosferze towarzyszącej śmierci papieża, solidaryzując się i wsłuchując w przemówienia kleru, popularyzującego papieskie nauczanie. Jest jak najbardziej interesujące, jaki wpływ na poglądy młodzieży dotyczące wybranych problemów moralnych miało i ma kościelne nauczanie i wymogi etyczne, obowiązujące ludzi wierzących?
 
Do badanej młodzieży skierowano 8 pytań, na które odpowiedzi były mocno zróżnicowane. Analizując odpowiedzi uwzględniono dwie zmienne niezależne: płeć badanych oraz miejsce zamieszkania (miasto-wieś). Oto wyniki badań kwestionariuszem ankiety ukazane w procentach.
 
1. Pytanie: Jaki jest Twój stosunek do wiary?
 
Odp.: Jestem osobą wierzącą.
Miasto: dziewczynki 15% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 40% chłopcy 30%
 
Odp.: Jestem osoba bardzo wierząca.
Miasto: dziewczynki 18% chłopcy 15%
Wieś: dziewczynki 59% chłopcy 38%
 
Odp.: Jestem osobą, która wierzy lecz powątpiewa:
Miasto: dziewczynki 2% chłopcy 5%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 2%
 
Odp.: Jestem osobą niewierzącą:
Miasto: dziewczynki b.o., chłopcy b.o.
Wieś: dziewczynki b.o., chłopcy b.o.
 
2. Pytanie: Jakie są motywy Twojej wiary?
 
Odp.: Wierzę ze względu na dowody.
Miasto: dziewczynki 20% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 40% chłopcy 20%
 
Odp.: Moja wiara wynika z własnych przemyśleń i uogólnień własnych doświadczeń życiowych.
Miasto: dziewczynki 15% chłopcy 5%
Wieś dziewczynki 25% chłopcy 10%
 
Odp.: Moja wiara wynika ze studiów nad Pismem św.
Miasto: dziewczynki 2% chłopcy 1%
Wieś: dziewczynki 5% chłopcy 3%
 
Odp.: Motywem mojej wiary jest protest przeciw ateizmowi.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 0,5%
Wieś: dziewczynki 0% chłopcy 0,5%
 
Odp.: Wierzę, bo tak zostałem wychowany.
Miasto: dziewczynki 60% chłopcy 40%
Wieś: dziewczynki 75% chłopcy 25%
 
Odp.: Wiara jest dla mnie źródłem moralności.
Miasto: dziewczynki 40% chłopcy 20%
Wieś: dziewczynki 50% chłopcy 30%
 
Odp.: Wiara pomaga w samowychowaniu.
Miasto: dziewczynki 30% chłopcy 20%
Wieś: dziewczynki 40% chłopcy 25%
 
Odp.: Wierzę ze względu na powszechność wierzeń.
Miasto: dziewczynki 5% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 7% chłopcy 4%
 
Odp.: Wierzę ze względu na autorytet ludzi wierzących.
Miasto: dziewczynki 25% chłopcy 15%
Wieś: dziewczynki 35% chłopcy 20%
 
Odp.: Wierzę, bo wiara pomoże mi wychować dzieci.
Miasto: dziewczynki 70% chłopcy 30%
Wieś: dziewczynki 65% chłopcy 35%
 
Odp.: Wierzę, bo uległem wpływowi przedstawicieli kleru.
Miasto: dziewczynki 4% chłopcy 12%
Wieś: dziewczynki 2% chłopcy 10%
 
Odp.: Wierzę, bo wiara jest dla mnie nadzieją życia pozagrobowego.
Miasto: dziewczynki 20% chłopcy 15%
Wieś: dziewczynki 30% chłopcy 20%
 
Odp.: Wierzę, bo taką mam wewnętrzna potrzebę.
Miasto: dziewczynki 60% chłopcy25%
Wieś: dziewczynki 55% chłopcy 40%
 
Odp.: Nie wiem, czemu wierze.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 3%
 
Odp.: Wierzę, bo inni wierzą.
Miasto: dziewczynki 4% chłopcy 6%
Wieś: dziewczynki 2% chłopcy 4%
 
3. Pytanie: Uczestnictwo w kulcie:
 
Odp.: Kilka razy w tygodniu.
Miasto: dziewczynki 2% chłopcy 1%
Wieś: dziewczynki 3% chłopcy 2%
 
Odp.: Raz w tygodniu.
Miasto: dziewczynki 30% chłopcy 5%
Wieś: dziewczynki 45% chłopcy 20%
 
Odp.: Co najmniej 1—2 razy na kwartał.
Miasto: dziewczynki 2% chłopcy 1%
Wieś: dziewczynki 0% chłopcy 1%
 
Odp.: Tylko w wielkie święta kościelne.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 5%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 3%
 
Odp.: Zawsze.
Miasto: dziewczynki 40% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 20% chłopcy 10%
 
Odp.: Często lub dość często.
Miasto: dziewczynki 15% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 10% chłopcy 5%
 
Odp.: Od czasu do czasu.
Miasto: dziewczynki 2% chłopcy 1%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 3%
 
Odp.: Tylko przypadkowo.
Miasto: dziewczynki 2% chłopcy 3%
Wieś: dziewczynki 2% chłopcy 5%
 
Odp.: Wcale nie.
Miasto: dziewczynki 0% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 0% chłopcy 1%
 
4. Pytanie: Jaki jest Twój stosunek do tolerancji religijnej?
 
Odp.: Tylko moja religia jest prawdziwa i nie toleruje innych.
Miasto: dziewczynki 10% chłopcy 5%
Wieś: dziewczynki 35% chłopcy 25%
 
Odp.: Szanuję poglądy innych, chociaż się z nimi nie utożsamiam.
Miasto: dziewczynki 40% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 50% chłopcy 50%
 
Odp.: Szanuje poglądy innych i częściowo przyznaję im rację.
Miasto: dziewczynki 20% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 10% chłopcy 5%
 
5. Pytanie: Stosunek młodzieży do zależności pomiędzy wiarą a moralnością.
 
Odp.: Każdy prawy człowiek to człowiek wierzący.
Miasto: dziewczynki 5% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 3% chłopcy 4%
 
Odp.: Jest się lepszym człowiekiem, gdy jest się człowiekiem wierzącym.
Miasto: dziewczynki 20% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 30% chłopcy 10%
 
Odp.: Współczesny człowiek może być prawy bez odwołania się do religii.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 2% chłopcy 8%
 
Odp.: Religijność nie pomaga, a nawet przeszkadza człowiekowi w prowadzeniu moralnego trybu życia.
Miasto: dziewczynki 3% chłopcy 4%
Wieś: dziewczynki 2% chłopcy 3%
 
Odp.: Nie umiem wybrać.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 1%
 
6. Pytanie: Jaki wpływ wywarł Kościół na kształt Twojej postawy moralnej?
Odp.: Żaden.
Miasto: dziewczynki 0% chłopcy 0%
Wieś: dziewczynki 0% chłopcy 0%
 
Odp.: Mały.
Miasto: dziewczynki 4% chłopcy 8%
Wieś: dziewczynki 2% chłopcy 6%
 
Odp.: Średni.
Miasto: dziewczynki 2% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 3%
 
Odp.: Duży.
Miasto: dziewczynki 20% chłopcy 10%
Wieś: dziewczynki 10% chłopcy 5%
 
Odp.: Bardzo duży.
Miasto: dziewczynki 16% chłopcy 4%
Wieś: dziewczynki 25% chłopcy 15%
 
Odp.: Nie wiem.
Miasto: dziewczynki 0% chłopcy 0%
Wieś: dziewczynki 0% chłopcy 0%
 
7. Pytanie: Jaki jest kierunek tego wpływu?
 
Odp.: Pozytywny.
Miasto: dziewczynki 30% chłopcy 15%
Wieś: dziewczynki 45% chłopcy 35%
 
Odp.: Negatywny.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 2%
 
8. Pytanie: Jaki wpływ na kształt Twojej postawy wywarli księża?
 
Odp.: Mieli bardzo znaczny wpływ.
Miasto: dziewczynki 25% chłopcy!5%
Wieś: dziewczynki 40% chłopcy 20%
 
Odp.: Mieli dość znaczny wpływ.
Miasto: dziewczynki 10% chłopcy 5%
Wieś: dziewczynki 15% chłopcy 9%
 
Odp.: Mieli raczej słaby wpływ. Raczej nie mieli wpływu.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 1%
 
Odp.: Nie mieli wcale wpływu.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 2%
 
Odp.: Trudno powiedzieć. Nie wiem.
Miasto: dziewczynki 1% chłopcy 2%
Wieś: dziewczynki 1% chłopcy 1%
 
Zebrane wyniki badań, przeprowadzonych na łącznej próbie (w mieście i na wsi) 450 gimnazjalistów, można uznać za reprezentatywne dla populacji małych miasteczek i wsi regionu katowickiego, tam bowiem były prowadzone badania. O istnieniu tzw. „pokolenia Jana Pawła II” można zapomnieć, nic bowiem na jego istnienie nie wskazuje. Przeciwnie, pojawiają się poglądy młodzieży bardzo dalekie od papieskiego nauczania. Zwróćmy uwagę na niektóre, wybrane z badań poglądy młodzieży. Weźmy pod uwagę motywację wiary religijnej. Wierzący i bardzo wierzący swą wiarę uzasadniają przede wszystkim tradycyjnym wychowaniem (wierzę, „bo tak zostałem wychowany”), ponadto swoją wewnętrzną potrzebą, nadzieją na życie pozagrobowe, pomocą religii w wychowaniu dzieci i siebie samego, dowodami na istnienie Boga. Zwróćmy uwagę na praktyki religijne. Wśród wierzących różnie rozkłada się uczestnictwo w kulce religijnym (zawsze częstsze na wsi niż w mieście). Raz w tygodniu uczęszcza do kościoła 75% dziewcząt i tylko 25% chłopców (inne odpowiedzi - patrz na wyniki badań). Interesujący jest stosunek badanych do tolerancji religijnej. Tylko swoją religię uważa za prawdziwą i nie toleruje innej 45% dziewcząt i 30% chłopców. Pewna niespójność w odpowiedziach na pytanie 4 ankiety wynika stąd, że respondenci deklarowali się równocześnie jako nietolerancyjni i tolerancyjni zarazem. Niekonsekwencja? Oczywiście, ale tak właśnie odpowiadała młodzież. Szczególnie interesujące są poglądy badanej młodzieży na zależność między moralnością a religią. Otóż tylko 8% dziewcząt i 6% chłopców uważa, że każdy człowiek moralnie prawy jest człowiekiem wierzącym, a 50% dziewcząt i 20% chłopców uważa, że wiara sprzyja zachowaniu postawy moralnie pozytywnej. Natomiast znikomy odsetek badanych, bo tylko 3% dziewcząt i 10% chłopców uważa, że człowiek może być moralnie prawy bez odwoływania się do religii, a 5% dziewcząt i 7% chłopców uważa, że religijność nie tylko nie pomaga ale wręcz przeszkadza człowiekowi w prowadzeniu moralnego trybu życia.
 
Na poglądy młodzieży wpływ wywarł Kościół jako instytucja. Wpływ duży deklaruje 30% dziewcząt i 15% chłopców, bardo duży 41% dziewcząt i 19% chłopców. Wpływ wywarli również księża jako funkcjonariusze Kościoła. Bardzo znaczny wpływ deklaruje 65% dziewcząt i 35% chłopców. Raczej nie mieli i wcale nie mieli wpływu deklaruje 4% dziewcząt i 7% chłopców. Kierunek tego wpływu pozytywnie ocenia 75% dziewcząt i 50% chłopców.
Starania ankieterki, zmierzające do wyjaśnienia zachodzących niespójności w odpowiedziach na pytania ankiety, nie dały rezultatu. Młodzież okazywała wobec pytań dodatkowych obojętność.
 
Wzruszała ramionami, robiła dwuznaczne miny, uchylając się jednocześnie od dodatkowych wyjaśnień. Postawa znacznej obojętności była dla badanego środowiska charakterystyczna. Niezależnie od tego, co odpowiadała młodzież na pytania ankiety, tak naprawdę żyje ona innymi wartościami niż deklarowane. Nie chcę powiedzieć, że te deklarowane są nieautentyczne, są jednak jakby drugorzędne wobec innych wartości, jakimi żyje młodzież. Są to wartości konsumpcyjne. Młodzi, z pokolenia zwanego przez socjologów pokoleniem „bobo”, zafascynowani są podażą dóbr materialnych w supermarketach, telefonią komórkową, internetem, samochodami itp. Młodzi chcą koniecznie „mieć” (konsumeryzm) niż „być”, zatem odwrotnie niż nauczał papież z Polski. Dlatego nie można tej młodzieży, jak sądzę, zaliczyć do „pokolenia Jana Pawła II”.

Autorka jest doktorantką na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Śląskiego.
 

Res Humana nr 5/2007, s. 33-36