Młodzi Polacy: procesy przemian i oczekiwanie zmian
 
Autor: Wacława Mielewczyk
 
 
Barbara Galas, Anomia, lęk, pragmatyzm vs patriotyzm. Młoda generacja wobec zmian, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2013, s. 312.
 
To obszerne studium autorki, od wielu lat skupionej na badaniu świadomości i postaw młodych generacji Polaków wobec wyzwań czasów, które są im dane, jest wnikliwą, opartą na rozległym materiale empirycznym, refleksją wielce istotną dla zrozumienia minionych dwóch dekad polskiej transformacji.

Widzimy te przemiany w ich długiej perspektywie i wielorakich przejawach, lecz widzianych zarazem oczyma młodych ludzi, a więc tych, od których zależy ich osobisty los, ale przecież, w dłuższym horyzoncie czasu, los całego kraju, wszystkich jego obywateli. To portret wielce złożony, ale fascynujący wielością barw godnych uwagi.

Widzimy te barwy spraw młodej generacji od uznania jej, na gruncie psychologii i pedagogiki, jako kategorię wiekową osób będących w stadium przejściowym pomiędzy dzieciństwem a dorosłością, a z kolei w naukach społecznych i naukach o kulturze młodzież definiowana jest jako grupa społeczna lub kategoria społeczno-demograficzna, która dzięki swej młodości i dynamice może stawać się czynnikiem zmiany społeczno-kulturowej i wywierać wpływ na przemiany całego społeczeństwa.

Pozostając na gruncie kwestii podstawowych poznajemy, w ślad za autorką studium, ich kolejne elementy, a wśród nich opisaną przez A. Sułka, konstrukcję ?zmienności pokoleniowej w Polsce powojennej?, a mianowicie: pokolenie walki i odbudowy (1944?1956), pokolenie okresu stabilizacji (1956?1976), pokolenie kryzysu (1976?1989) i pokolenie zmiany, transformacji (po 1989 roku). To ostatnie ogniwo tej konstrukcji wypełnia treść studium przedstawioną w sześciu częściach obejmujących wspomniane już kwestie dotychczasowych badań nad młodzieżą (uderza encyklopedyczna wiedza autorki na temat tych badań), następnie jej własne koncepcje i założenia badawcze studium, oraz już wyniki badań młodzieży uzyskane według tych założeń.

W ten sposób poznajemy wyniki badań nad orientacjami społecznymi młodzieży, które są w dużej mierze dziedzictwem starego ładu społecznego (część trzecia studium); następnie orientacje młodych związane ze zmianą społeczną (część czwarta); kolejno ? orientacje będące przede wszystkim efektem funkcjonowania nowego ładu społeczno-ekonomicznego (to część piąta); w ostatniej szóstej części pracy autorka podjęła próbę określenie dynamiki orientacji społecznych młodych w warunkach przejścia od transformacji do postępującej globalizacji.

Przed czytelnikiem książki wyłania się nieogarniona wręcz przestrzeń problematyki, w której łatwo się zagubić lub nie uchwycić w niej tego co najważniejsze, choć, prawdę mówiąc, wszystko tu wielce ciekawe za sprawą wnikliwości autorki badań. Sformułowane przez Barbarę Galas pytania stawiane reprezentatywnym grupom badanej młodzieży na pytania o ich stosunek do siebie i do otaczającego ich świata, pozwala autorce konstruować syntetyczne definicje pokolenia ?małej stabilizacji? jako ?zalęknionych konformistów; czasu kryzysu i przełomu ? jako ?patriotycznych buntowników?; czy pokolenia zmiany, transformacji ? jako ?anomijnych pragmatyków?, to znaczy tych, którzy znaleźli się w próżni wartości i norm moralnych. ?Znosząc źródło próżni ? czytamy cytowaną w książce uwagę innej badaczki tej problematyki, K. Safraniec - nie zlikwidowano automatycznie jej samej? Próżnia jaka się wytworzyła na pograniczu dawnego i nowego ładu, to świat niemal dosłownej anomii (tzn. sytuacji zaniku czy braku reguł i norm, powodującej zanik więzi społecznych, a także instytucji regulujących i kontrolujących funkcjonowanie społeczne ? przyp. MW), w którym nie ma już miejsca dla dawnej, a jeszcze nie ma nowej racjonalności?? (s. 51).

W rozdziale na temat ?dziedzictwa starego ładu? poznajemy kolejną typologię postaw młodych wobec otaczającej ich rzeczywistości: badania identyfikują postawy konfomistyczne ? wobec władzy i zwierzchników; postawy lęku czy obawy o przyszłość, ?przed eksploatacją i marginalizacją?; ale też od oczekiwania i ?silnej władzy? i ?nietolerancji odmienności?. Orientacja na zmianę pozwala uchwycić proces transformacji jako punkt wyjścia do ?demokracji i ?emigracji?; patriotyzm ? ?od zaangażowania społecznego na rzecz zmian do obrony tradycyjnych wartości i otwarcia na świat? oraz w końcu optymizm ? ?od nadziei na lepszą przyszłość do wiary w rodzinę i demokrację?. W rozdziale zatytułowanym ?W poszukiwaniu nowego ładu ? orientacje społeczne młodzieży w końcu pierwszej i drugiej dekady zmian? powraca znowu owa wzmiankowana wyżej anomia, po której narasta potrzeba prywatnej inicjatywy i dążenie do innowacyjnego ryzyka, ale kolejno ? narasta negatywna ocena zmian oraz niechęć wobec elit i nierówności; co więcej ? narasta poczucie niesprawiedliwości społecznej, a zarazem poszukiwanie ?aktywnych strategii dostosowawczych? (od s. 127 do s. 277).

Nie miejsce tutaj na przytaczanie danych statystycznych obrazujących przestawione tu kwestie, ani też ich wnikliwe interpretacje, bo problemy to bardzo specjalistyczne, choć niezmiernie też ważne dla wszystkich nauczycieli i wychowawców pracujących z ludźmi młodymi.

Autorka studium, zdając sobie sprawę ze złożonego charakteru podjętej problematyki, pomaga nam uchwycić jej ustalenia w sformułowanych wnioskach, stanowiących część końcową tej ważnej książki. Śledzimy bardzo wyrazistą logikę zdarzeń: oto na początku lat 90. dominował kryzys więzi i braku zaufania społecznego, który przekształcił się w kryzys wartości moralnych, a następnie w ?poczucie chaosu społecznego i niepewności co do reguł porządkujących rzeczywistość?; kolejno nadchodzi czas, w którym ?ponad połowa badanej młodzieży odczuwa lęk przed przyszłością oraz obawę co ona przyniesie? (s. 290), co zrozumiałe w świetle wysokich wskaźników bezrobocia młodych między 18 a 24 rokiem życia. Dochodzimy w tym miejscu do tyle ważnego co zaskakującego wniosku autorki studium, a mianowicie, że ?blisko dwie trzecie badanej młodzieży dystansowało się do procesu transformacji?, oraz że ?aż dwie trzecie badanej młodzieży uznało, iż zmiany zachodzące dzisiaj w Polsce są raczej niekorzystne dla młodego pokolenia, które orientuje się coraz częściej na czasową lub stałą emigracje zarobkową? (s. 290?291) choć, jak czytamy dalej ?w drugiej połowie lat 90., na fali wzrostu gospodarczego, sytuacja uległa znacznej poprawie? (tamże).

Kończy rozważania studium refleksja, zgodnie z którą ?zauważalny wzrost przekonania tej generacji (ludzi młodych ? przyp. WM) o braku równości szans rozwojowych, zwłaszcza w warunkach głębokich nierówności, zmusza do postawienia pytania o wyłaniający się z niej obraz ładu społeczno-ekonomicznego w Polsce i kondycję młodego pokolenia?? (s. 292). Odpowiedzi na to fundamentalne pytanie nie udziela wprost Barbara Galas w swoim mądrym studium, ale przekazuje zarazem tyle myśli, że można z nich wyprowadzić taką odpowiedź, w której ów poszukiwany ład społeczny z pewnością nie będzie zdominowany, jak dotąd, przez projekt neoliberalny, lecz projekt wychodzący od człowieka i skierowany ku jego dobru, w nie mniejszym stopniu dobru młodych generacji Polaków.
 
 
Res Humana nr 3/2015, s. 36-38