Pierwsze trzydzieści lat kształtowania się polskiego ruchu laickiego

Autor: Leonard Pełka
 

Powstanie i zarys rozwoju światowego ruchu wolnomyślicielskiego
 
Zorganizowany ruch laicki w Polsce postrzega siebie za bezpośredniego kontynuatora idei wolnomyślicielskich, które doszły do głosu w epoce Oświecenia. Wyrażały one postawę ideologiczną promującą zasadę wolnej myśli nie skrępowanej dogmatami oraz laicki racjonalizm filozoficzny. Postawę taką reprezentowały i w pewnym zakresie nadal reprezentują różnorodne organizacje wolnomyślicielskie, odwołujące się w swoich założeniach programowych do idei liberalizmu politycznego, społecznego i wyznaniowego. Po raz pierwszy określenia wolnomyśliciel użył filozof angielski John Toland (1670-1762), który tym mianem określał postawę człowieka kierującego się rozumem w odniesieniu do istniejących tradycji religijnych i odrzucającego wszelkie występujące w nich nieracjonalne elementy. Wolnomyślicielstwo rozpowszechniło się w XIX w. jako wielopostaciowy ruch społeczny, będący głównym reprezentantem racjonalizmu i myśli laickiej lecz wyrastający z bardzo niejednolitych założeń filozoficznych i ideowych. Posiadało z reguły charakter antyklerykalny, ale nie zawsze było powiązane z ateizmem. Charakteryzowała je także różnorodność stanowisk, zwłaszcza pewne odmiany religijnego racjonalizmu, sceptycyzmu czy nawet deizmu, często też ujawniało postawy religii bez Boga lub religii bezwyznaniowej. W końcu XIX i na początku XX stulecia wolnomyślicielstwo funkcjonowało głównie w kręgach liberalnej, racjonalistycznie i scjentystycznie nastawionej inteligencji.
 
Pierwsze organizacje wolnomyślicielskie zorganizowane zostały w Stanach Zjednoczonych i krajach Europy Zachodniej, jak np. brytyjskie: Stowarzyszenie Edynburskich Wolnomyślicieli (1821), Stowarzyszenie Powszechnej Wspólnoty Racjonalnych Religionistów (1838), londyński Instytut Wolnomyślicielski (1854) i Narodowe Stowarzyszenie Świeckie (1866), nowojorskie Stowarzyszenie Niewierzących (1847); brukselskie Koło „Wyzwolenie” (1851), holenderskie Stowarzyszenie Wolnomyślicielskie „Jutrzenka”(1858) czy francuskie Cywilne Towarzystwo Wolnych Rodzin (1868) i Narodowe Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Francji (1902).
 
Dnia 29 sierpnia 1880 r. powstała w Brukseli Międzynarodowa Federacja Związków i Stowarzyszeń Wolnej Myśli, zwana następnie Międzynarodową Federacją Stowarzyszeń Myśli Wolnej (1920-1931) oraz Międzynarodową Unią Wolnomyślicieli (1931-1936), zaś od 1936 r. – Światową Unią Wolnomyślicieli. Do kręgu jej założycieli należeli m.in. M. Berthelot, F. Buisson, J. Clemenceau, K. Liebknecht, J. Renard, G. Seailles, H. Spencer i M. Yernes. Na szczególne podkreślenie zasługuje tu rola Ferdynanda Buissona (1841-1932), profesora paryskiej Sorbony, który w pracy „Questions de morale” (1900) zaprezentował koncepcję moralności świeckiej jak również opracował założenia ideologiczne ruchu wolnomyślicielskiego. Te ostatnie przyjęte zostały na X Kongresie Federacji [Rzym 1904] jako deklaracja określająca istotę ruchu. Czytamy w niej: „Wolna Myśl nie jest doktryną, lecz metodą, tj. sposobem kierowania ową myślą a w skutku swymi czynami we wszystkich dziedzinach życia indywidualnego i społecznego. Charakterem tej metody nie jest stwierdzenie pewnych prawd poszczególnych, lecz zobowiązanie się do poszukiwania prawdy we wszystkich dziedzinach życia, jedynie za pomocą naturalnych środków umysłu ludzkiego, przez rozum i doświadczenie. Wolna Myśl może działać teoretycznie - w świecie intelektualnym i praktycznie - w świecie społecznym”.
 
Za symbol ruchu przyjęte zostało na międzynarodowym Kongresie londyńskim (1881) graficzne wyobrażenie fioletowego kwiatu bratka w złotej obwódce z literami „L.P." („La Libre Pensee”).
 
Na początku lat dwudziestych XX w. poza istniejącą już Federacją rozwijały się również odrębne organizację wolnomyślicielskie o proweniencji proletariackiej. Na zwołanym zjeździe tychże stowarzyszeń z Austrii, Niemiec i Czechosłowacji [Wiedeń, 5-8.X 1924] opracowano założenia programowe międzynarodowej organizacji, która powołana została jako Międzynarodówka Wolnomyślicieli Proletariackich, zwana też Międzynarodową Federacją Wolnomyślicieli Proletariackich [Cieplice, 31.V - 1.VI 1925]. W 1929 r. uległa ona rozpadowi na frakcje komunistyczną i socjalistyczną. Ta ostatnia przystąpiła do Unii na Kongresie w Berlinie (1931). Natomiast na Kongresie Praskim (1936) miało miejsce połączenie się Federacji Wolnomyślicieli Proletariackich z Unią Wolnomyślicielską i tym samym zaistniało pełne zespolenie się nurtów wolnomyślicielskiego i ateistycznego.
 
Po II wojnie światowej zarysowały się tendencje dość znacznego osłabienia dotychczasowej działalności prowadzonej w ramach klasycznego modelu wolnomyślicielskiego przy równoczesnym propagowaniu ważkich zagadnień pozadoktrynalnej humanizacji człowieka w oparciu o idee wolności, demokracji i odpowiedzialności [kwestie neutralności światopoglądowej państwa, przestrzegania zasad wolności sumienia i wyznania oraz tolerancji]. Propagatorami owych haseł były różnorodne ruchy laickie, etyczne, humanistyczne, ateistyczne jak też i wolnomyślicielskie. Powołały one w 1952 r. Międzynarodową Unię Humanistyczną i Etyczną [IHEU] z siedzibą w Utrechcie. Natomiast w 1972 r. powstało Międzynarodowe Stowarzyszenie Humanistów z siedzibą w Nowym Jorku. Przynależne do obu stowarzyszeń ruchy wolnomyślicielskie w większości pozostają również nadal członkami Światowej Unii Wolnomyślicielskiej, stanowiącej niezmiennie jedyne liczące się forum międzynarodowego wolnomyślicielstwa.
 
1. Genealogia wolnomyślicielstwa polskiego - kształtowanie się ruchu laickiego w Polsce (1907-1915)
 
Polskie wolnomyślicielstwo zrodziło się na przełomie XIX i XX stulecia w oparciu z jednej strony- na tradycjach antyklerykalizmu i radykalizmu ludowego (szczególnie widoczne w polonijnych ruchach wolnomyślicielskich), z drugiej strony na ostro zarysowanych wątkach myśli laickiej w naszej kulturze schyłku XIX i początków XX w. Szczególną w tym względzie rolę odegrał zwłaszcza pozytywizm (Aleksander Świętochowski, 1849-1938 i Adam Mahrburg, 1855-1918); neoromantyzm (Stanisław Przybyszewski, 1868-1927 i Tadeusz Miciński, 1875-1919) oraz marksizm, który dokonał istotnego rozwinięcia nowych wątków, tym samym ukazał ich nowe wartości (Ludwik Krzywicki, 1852-1941 i Julian Marchlewski, 1866-1925). Całe wskazane bogactwo różnorodnych wątków myśli laickiej znaleźć musiało również określone odzwierciedlenie już w pierwszych założeniach programowych polskiego ruchu wolnomyślicielskiego. Wyeksponowane w nich były zwłaszcza trzy cele: dążenie do osiągnięcia pełnej wolności sumienia, dążenie do laicyzacji życia społecznego, kultury i szkolnictwa oraz walka z przywilejami społecznymi i ekonomicznymi Kościoła rzymskokatolickiego. W dalszym procesie rozwoju nastąpiło wykrystalizowanie się w jego łonie dwóch orientacji: liberalnej i lewicowej.
 
Pierwszą jego organizację stanowiła Polska Liga Wolnej Myśli - PLWM powstała we Francji (lipiec 1906-1908), która w opublikowanej odezwie dokonała następującego samookreślenia:„Zadaniem Polskiej Ligi Wolnej Myśli jest poprzedzać i uzupełniać zdobycze demokracji drogą ścisłej krytyki, metodą swobodnego badania, intelektualnym szturmem do tych warowni zachowawczych i klerykalnych pojęć, które dzięki specjalnym u nas warunkom trwają po dziś dzień”. Jej Sekcja Paryska wykazywała się szczególną aktywnością: prowadziła klub wolnomyślicielski, jak również wydawała, pod redakcją J. Wasowskiego, miesięcznik „Panteon” (1907-1908), w którego współtworzeniu uczestniczyli m.in. Stanisław Brzozowski, Leo Belmont, Wacław Nałkowski i Ludwik Kulczycki. Z kolei w Warszawie od września 1906 r. wychodziła, pod redakcją Andrzeja Niemojewskiego (1864-1921) „Myśl Niepodległa”, na której łamach propagowane były idee wolnomyślicielskie; przy redakcji funkcjonowała Sekcja Warszawska PLWM. Analogiczna Sekcja Galicyjska powstała w Zakopanem [kwiecień 1907].
Z inicjatywy tych trzech sekcji [paryskiej, warszawskiej i galicyjskiej] zwołany został i Krajowy Zjazd Wolnomyślicielstwa Polskiego. Miał on miejsce 8 grudnia 1907 r. w Sali warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, a w jego obradach uczestniczyło 631 delegatów wywodzących się głównie z kręgu środowisk naukowych, twórczych i oświatowych. Otwierając obrady A. Niemojewski stwierdził: „Żądamy dla siebie świeckiej metryki, świeckiego ślubu, świeckiego rozwodu, świeckiego pogrzebu i świeckiego sposobu zobowiązywania się w sądzie mówienia prawdy [...] Wolna myśl nie zna gwałtu. Ona działa środkami czysto umysłowymi, ona przekonywa, kształci. Do nas bezwzględnie należy przyszłość, naszym torem pójdzie świat”. Cele i zadania wolnomyślicielstwa polskiego skreślone zostały w wystąpieniu Ludwika Krzywickiego (1859-1941). Z kolei Iza Moszczyńska omówiła istniejącą sytuację w szkolnictwie i postulowała zniesienie przymusu nauki religii: „Winniśmy żądać - stwierdziła - aby nikt nie zmuszał dziecka do uczęszczania na wykład religii, aby nikt nie zmuszał dziecka do spełniania praktyk religijnych”.
 
Zjazd postanowił powołać Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich, uchwalił jego Statut oraz wybrał Komitet Organizacyjny w składzie: L. Belmot, W. Kołakowski, L. Krzywicki, W. Miklaszewski, A. Niemojewski, W. Rzymowski, E. Sokołowski, W. Szukiewicz, S. Wejchert oraz M. Zahorski. Na zakończenie obrad przyjęto następującą uchwałę:
„1. Zgromadzeni dnia 8 grudnia 1907 r. w Warszawie wolnomyśliciele polscy postanawiają, że przyszła ich organizacja winna być apolityczną,
2. Zgromadzeni tamże wolnomyśliciele orzekają, iż nie mają nic wspólnego z Masonerią, której organizacja opiera się na zasadzie towarzystwa zamkniętego i na zasadzie sekretu, gdy tymczasem Wolna Myśl występuje zupełnie jawnie, poddaje się wszelkiej kontroli publicznej i nie ma żadnych sekretów,
3. Wolnomyśliciele żądają przywrócenia prawomocności § 165 i § 194 obowiązującego w Królestwie Polskim kodeksu Napoleona (dotyczące ślubów cywilnych),
4. Aczkolwiek Wolna Myśl obejmuje dziś cały glob ziemski, to jednak dyrektywy taktyczne nie mogą przychodzić z zagranicy i wszelka organizacja krajowa musi być przystosowana do warunków miejscowych.”
 
Władze carskie nie uznały postanowień Zjazdu oraz zakazały dalszej działalności Stowarzyszenia (1909). Należy wszakże stwierdzić, iż l Zjazd Wolnomyślicieli Polskich spełnił pionierską role w kreowaniu zorganizowanego ruchu laickiego w naszym kraju poprzez sam fakt zainspirowania pierwszego etapu tego procesu oraz nakreślenia zarysu kierunków działalności zmierzającej do racjonalizacji myślenia, humanizacji stosunków międzyludzkich oraz laicyzowania życia społecznego i kultury. Jego idee uzyskały oddźwięk także wśród Polonii amerykańskiej, co znalazło szczególny wyraz w utworzeniu w Chicago, z inicjatywy J. Szymańskiego i K. Żurawskiego, Polskiego Stowarzyszenia Wolnomyślicieli w Stanach Zjednoczonych Północnej Ameryki (1912-1915).

2. Wolnomyślicielskie spory ideowe w II Rzeczypospolitej - kształtowanie się wolnomyślicielskiego ruchu laickiego w Polsce (1920-1936)
 
Polski ruch wolnomyślicielski w zorganizowanej postaci wpisał się czynnie w bogatą panoramę życia społeczno-politycznego II Rzeczypospolitej. Dokonały tego dwie organizacje Wolnomyślicielskie: Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich (1920-1928) i Polski Związek Myśli Wolnej (1927-1936). Działalność ich zapoczątkowało - zwołane z inicjatywy Jana Baudouina de Courtenay (1843-1929) wybitnego językoznawcy i profesora Uniwersytetu Warszawskiego, zebranie grupy inicjatywnej (5 X 1920), na którym podjęto decyzję o reaktywowaniu Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich. Powołano Komitet Organizacyjny mający doprowadzić do formalnoprawnej jego legalizacji, która jednakże nastąpiła dopiero w 1922 r.
 
Na zwołanym walnym zebraniu członków Oddziału Warszawskiego w 14 rocznicę l zjazdu wolnomyślicielstwa polskiego (8. IX 1921) dokonano wyboru tymczasowego Zarządu Głównego będącego równocześnie Zarządem Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia w składzie: J. Halbern, D. Jabłoński, J. Landau, M. Pankiewicz, J. Sochacki, K. Sterling, Trojanowski i S. Wysłouch. Jego przewodnictwo powierzono J. Baudouin de Courtenay. Natomiast l Krajowy Zjazd SWP zwołany do Warszawy (14. XI 1922) stanowił zamknięcie etapu tworzenia organizacji wolnomyślicielskiej w niepodległej Polsce i przejście do konkretnych działań. Ich kierunek tak precyzowała uchwała Zjazdu: „SWP podejmuje zdecydowaną walkę ze wszelkimi rodzajami przymusu religijnego i domaga się:
a) prawnego uznania bezwyznaniowości,
b) zupełnego usunięcia i religii ze szkół państwowych,
c) oddzielenia Kościoła od Państwa.”
 
Był to program walki o laicyzację życia w kontekście realizacji przeobrażeń liberalno-demokratycznych, co z kolei budziło zastrzeżenia wśród delegatów reprezentujących postawy lewicowo-ateistyczne. Przewodniczącym Zarządu Głównego został J. Baudouin de Courtenay, zaś do jego składu weszli m.in.: S. Guzicki, J. Hempel, D. Jabłoński, J. Landau, M. Lubecki i M. Wawrzeniecki. W maju 1922 r. ukazał się pierwszy numer organu prasowego SWP „Myśl Wolna”, którego założycielem i redaktorem naczelnym był profesor Romuald Minkiewicz (1878-1944), biolog i publicysta lewicowy. Natomiast II Krajowy Zjazd (Warszawa 23. III 1924) przebiegał już w atmosferze pogłębiających się rozbieżności dotyczących modelu polskiego ruchu wolnomyślicielskiego jak również jego założeń programowych Bardzo wyraźnie przy tym zarysowały się wspomniane dwa przeciwstawne sobie nurty: liberalno-wolnomyślicielski (tzw. baudoinowców) i lewicowo-ateistyczny (tzw. hemplowców). Na III Krajowym Zjeździe (13.IV-1925) nastąpiło opanowanie SWP przez zwolenników nurtu lewicowego. Przewodniczącym wybrany został Zygmunt Mierzyński (1861-1937) oraz przyjęto, zainspirowany przez Jana Hempla (1877-1937 - filozofa i działacza ruchu robotniczego, program radykalizacji działalności (mocne akcenty antyklerykalne i ateistyczne, a także antyfaszystowskie oraz odwołania do ideologii marksistowskiej). Część poprzedniego kierownictwa (J. Baudouin de Courtenay, D. Jabłoński, J. Landau i R. Minkiewicz) wystąpiła z SWP. IV Krajowy Zjazd (Warszawa 21. XI 1926) zgłosił akces przystąpienia do Międzynarodówki Proletariackich Wolnomyślicieli.
 
Najsilniejszym akordem działalności SWP był V Zjazd Krajowy (Warszawa 27. III 1927), w obradach którego brało udział 150 delegatów reprezentujących wszystkie regiony kraju. Natomiast gościem honorowym był Karol Frantzl - sekretarz Międzynarodówki Proletariackich Wolnomyślicieli. Przewodniczącym został Henryk Bitner. Był to jednak ostatni zjazd SWP, albowiem decyzją władz administracyjnych z 12 V 1928 r. uległa zawieszeniu działalność Stowarzyszenia i jego wydawnictw. SWP wydawało: miesięcznik „Myśl Wolna” (1922-1928) pod redakcją R. Minkiewicza (1922-1925), J. Baudouina de Courteney (1925) i Z. Mierzyńskiego (1925-1928); czasopismo „Myśl” (1927-1928) jak również lubelski miesięcznik „Wolnomyśliciel” (1926-1928) oraz łódzki dwutygodnik „Antyklerykał” (1926-1928).
 
Działacze nurtu liberalno-wolnomyślicielskiego po wystąpieniu ze SWP powołali Polski Związek Myśli Wolnej - PZMW, którego pierwsze ogniwa organizacyjne powstały już w 1927 r. W tymże samym czasie pojawiły się także pierwsze periodyki Związku: miesięcznik „Życie Wolne” (1927-1928) redagowany przez R. Minkiewicza oraz miesięcznik, a następnie dwutygodnik „Wolnomyśliciel Polski” (1928-1935) redagowany przez T. Jaśkiewicza (H. Wrońskiego), l Zjazd Krajowy PZMW (29-30. XII 1929) przyjął program zakładający działania na rzecz realizacji podstawowych zasad laicyzacji życia publicznego, jak: „usunięcie nauki religii ze szkoły oraz wyzwolenie szkolnictwa i nauczycieli spod supremacji kleru” utworzenie cmentarzy dla bezwyznaniowców oraz zaprowadzenie ksiąg aktów stanu cywilnego. Przewodniczącym wybrany został Z. Radliński (1874-1941), a w skład Zarządu weszli: T. Jaśkiewicz, T. Kotarbiński, J. Landau, S. Redliński, J. Sołtyk, K. Sterling i L. Śledziński.
 
W czerwcu 1930 r. PZWM zorganizował w Warszawie tzw. Koło Intelektualistów, którego kierownictwo objął Tadeusz Kotarbiński. Podstawowym celem działania tej placówki było „pogłębianie teoretyczne zasad myśli wolnej i stworzenie ośrodka, dookoła którego zgrupowaliby się intelektualiści-wolnomyśliciele z całego kraju”. Od października 1930 do grudnia 1935 r. Koło wydawało własny miesięcznik „Racjonalista” pod redakcją J. Landau. Po delegalizacji Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich jego członkowie zasilili szeregi PZWM wnosząc do jego działalności tendencje lewicowo-ateistyczne, co znalazło swój wyraz w dyskusjach programowych na II i III Krajowym Zjeździe (Warszawa 15. XI 1931; 26. III 1933) zaś szczególnie wyraźnie zarysowało się na IV Krajowym Zjeździe (Warszawa 28. X 1934). Nastąpiła wówczas radykalizacja programowa o lewicowym charakterze, o czym wyraziście świadczy podjęta uchwała. Czytamy w niej m.in.: „IV Krajowy Zjazd Polskiego Związku Myśli Wolnej oświadcza, że ruch wolnomyślicielski jako solidaryzujący się z dążeniami wyzwoleńczymi szerokich warstw włościan, robotników inteligencji zawodowej, opowiada się po stronie walki proletariatu z faszyzmem jako prądem będącym zaprzeczeniem wolności i dążącym poprzez zniszczenie najszlachetniejszych zdobyczy do podtrzymania nikczemnego ustroju kapitalistycznego drogą średniowiecznych metod.” Na V Krajowym Zjeździe (Warszawa, styczeń 1936) na przewodniczącego Związku wybrano S. Czarnowskiego (1879-1937). Okres między III a V Krajowym Zjazdem PZWM charakteryzował się znacznym nasileniem działalności wydawniczej. Ukazał się wówczas m.in. „Kalendarz Wolnego Myśliciela 1935/36” oraz (poza uprzednio wzmiankowanymi „Wolnomyślicielem Polskim” i „Racjonalistą”) wydawane były: redagowany przez Z. Żurkowską dwutygodnik „Błyski Wolnomyślicielskie” (1933-1936) i redagowany przez S.A. Jeske miesięcznik pomorski „Pionier” (1935 1936).
 
Wzmiankowana radykalizacja działalności PZMW oraz nowe jego założenia programowe stały się powodami represji władz państwowych zakończonych zakazem dalej działalności ruchu świeckiego w Polsce międzywojennej.

Dr Leonard Pełka jest etnologiem i religioznawcą.
 

Res Humana nr 1/2008, Sto lat polskiego ruchu świeckiego – dokumenty obchodów, s. VI - X